Marta Durka-Pawłowska

1. KOMUNIKACJA

Mimo pomocy uczeń nie rozumie prostych poleceń i komunikatów; ma trudności z przekazaniem podstawowej informacji; nie potrafi włączyć się w prostą rozmowę; nie rozpoznaje podstawowych sytuacji komunikacyjnych; nie stosuje podstawowych form grzecznościowych; nie podejmuje prób wyrażania potrzeb, emocji lub opinii; nie rozpoznaje podstawowych komunikatów niewerbalnych; nie odróżnia nadawcy od odbiorcy; nie korzysta ze wskazówek nauczyciela dotyczących poprawy komunikacji.

Z pomocą nauczyciela rozumie proste polecenia i pytania; słucha krótkiej wypowiedzi i reaguje na nią; tworzy krótką wypowiedź ustną lub pisemną zgodną z podstawową intencją; potrafi przedstawić się, zadać pytanie, poprosić, podziękować, przeprosić, odmówić lub przekazać prostą informację; rozpoznaje sytuację oficjalną i nieoficjalną; nazywa podstawowe emocje i podejmuje próbę powiedzenia o własnych potrzebach; rozpoznaje nadawcę i odbiorcę; rozumie proste komunikaty niewerbalne; z pomocą odróżnia fakt od opinii.

Samodzielnie uczestniczy w prostych rozmowach; słucha rozmówcy i odpowiada na jego wypowiedź; formułuje wypowiedzi zgodne z zamierzonym celem; stosuje różne rodzaje zdań zależnie od intencji; dostosowuje sposób wypowiedzi do sytuacji oficjalnej i nieoficjalnej; wyraża opinię i potrafi ją krótko uzasadnić; mówi o swoich emocjach i doświadczeniach; stosuje formy grzecznościowe; rozpoznaje intencję nadawcy, nadawcę i odbiorcę; odróżnia informację od opinii; rozpoznaje podstawowe znaczenie gestu, mimiki i tonu głosu.

Sprawnie uczestniczy w rozmowie i nawiązuje do wypowiedzi innych; świadomie dobiera słownictwo i wypowiedź do odbiorcy oraz sytuacji; jasno przedstawia swoje stanowisko i je uzasadnia; poprawnie komunikuje potrzeby i emocje; odróżnia opis własnych emocji od oceniania drugiej osoby; stosuje zasady kultury języka; kontroluje ton głosu, mimikę i gesty; rozpoznaje wpływ gestów niewerbalnych na znaczenie wypowiedzi; określa nadawcę, odbiorcę, intencję i sytuację komunikacyjną; poprawnie rozróżnia fakty i opinie.

Aktywnie i świadomie uczestniczy w rozmowie; potrafi podtrzymać rozmowę i właściwie na nią reagować; precyzyjnie dobiera środki językowe do celu, odbiorcy i sytuacji; jasno komunikuje potrzeby, emocje i stanowisko; argumentuje własne zdanie; zachowuje kulturę wypowiedzi podczas dyskusji; empatycznie reaguje na emocje rozmówcy; świadomie wykorzystuje głos, mimikę, gest i postawę; rozpoznaje także intencje wyrażone nie wprost; analizuje wpływ sytuacji komunikacyjnej na wypowiedź; potrafi ocenić skuteczność własnego komunikatu.

Prowadzi rozmowę w sposób dojrzały, empatyczny i odpowiedzialny; elastycznie dostosowuje wypowiedź do zmieniającej się sytuacji; precyzyjnie dobiera formę, styl i środki językowe; buduje przekonujące wypowiedzi i trafnie argumentuje; świadomie łączy komunikację werbalną i niewerbalną; potrafi przedstawiać własne potrzeby i stanowisko z poszanowaniem granic innych osób; dostrzega konsekwencje niewłaściwego doboru słów, tonu lub gestów; potrafi ocenić skuteczność komunikacji i modyfikować własne zachowanie; wykorzystuje kompetencje komunikacyjne w pracy zespołowej, projektowej i twórczej.

2. ODBIÓR TEKSTÓW KULTURY

Nie rozumie podstawowych informacji zawartych w prostym tekście; nie potrafi wskazać głównych bohaterów, miejsca ani najważniejszych wydarzeń; nie rozpoznaje podstawowych gatunków i form omawianych na lekcjach; nie odróżnia autora od bohatera lub narratora; nie rozpoznaje podstawowych elementów świata przedstawionego; nie podejmuje próby czytania omawianych tekstów; nie rozpoznaje podstawowych środków stylistycznych; nie potrafi odczytać prostych informacji z ilustracji, komiksu czy plakatu mimo wsparcia.

Z pomocą wskazuje temat, bohaterów, miejsce i najważniejsze wydarzenia; odróżnia autora od bohatera i narratora; rozpoznaje fikcję i rzeczywistość oraz elementy realistyczne i fantastyczne; rozpoznaje baśń, legendę, opowiadanie i komiks; zna pojęcia: bohater, narrator, świat przedstawiony; rozpoznaje dialog, wers, strofę, rym i refren; przy wsparciu wskazuje epitet, porównanie, metaforę i wyraz dźwiękonaśladowczy; odczytuje informacje wyrażone wprost; krótko wypowiada się o swoich wrażeniach; potrafi ocenić zachowanie bohatera w prostym przykładzie; czyta przygotowany tekst głośno.

Określa temat i główną myśl prostego tekstu; opowiada wydarzenia w odpowiedniej kolejności i dostrzega podstawowe związki przyczynowo-skutkowe; wskazuje elementy świata przedstawionego; rozpoznaje i wyjaśnia elementy realistyczne oraz fantastyczne; rozpoznaje pouczenie i przesłanie baśni; wypowiada się o bohaterach i ich zachowaniu; odróżnia znaczenie dosłowne od przenośnego; wyszukuje informacje wyrażone wprost i proste informacje pośrednie; odczytuje treści z komiksu, fotografii, plakatu i prostego przekazu cyfrowego; rozpoznaje podstawowe środki stylistyczne i określa ich znaczenie; czyta ze zrozumieniem i uwzględnia podstawową interpunkcję.

Samodzielnie interpretuje poznane teksty na poziomie odpowiednim dla klasy IV; określa temat, główną myśl i intencję nadawcy; wyjaśnia rolę narratora i dialogu; omawia świat przedstawiony oraz zależności między wydarzeniami; porównuje bohaterów i uzasadnia ich ocenę; odnosi ich postępowanie do wartości; wyjaśnia znaczenia przenośne i tworzone przez nie obrazy; wyszukuje informacje wyrażone wprost i pośrednio; analizuje komiks, fotografię, plakat i przekaz cyfrowy; rozpoznaje środki stylistyczne i określa ich podstawowe funkcje; wyjaśnia znaczenie wersu, strofy, rymu i refrenu; czyta płynnie, stosując pauzę i właściwą intonację; rozpoznaje cechy poznanych gatunków.

Samodzielnie i wnikliwie odczytuje teksty; formułuje i uzasadnia własną interpretację; dostrzega sensy dosłowne i przenośne; analizuje sposób kreowania bohaterów, świata przedstawionego i narracji; wyjaśnia funkcję dialogu; interpretuje informacje pośrednie; analizuje wpływ epitetu, porównania, metafory i wyrazu dźwiękonaśladowczego na wyobraźnię i emocje odbiorcy; świadomie wykorzystuje pauzę, tempo, intonację i barwę głosu podczas czytania; porównuje sposoby przedstawienia treści w literaturze, teatrze, filmie, obrazie, muzyce i komiksie; swobodnie posługuje się poznanymi terminami.

Przedstawia oryginalną i przekonująco uzasadnioną interpretację; dostrzega różne możliwe sposoby rozumienia utworu; samodzielnie analizuje zależności między formą a znaczeniem dzieła; wnikliwie interpretuje motywacje bohaterów i ich postawy; dostrzega związki między tekstem, innymi tekstami kultury i własnym doświadczeniem; analizuje funkcje środków stylistycznych i sposób oddziaływania słowa, obrazu, gestu i dźwięku; wyciąga trafne wnioski z informacji pośrednich; twórczo wykorzystuje wiedzę o gatunkach i środkach artystycznych; sprawnie posługuje się terminologią literacką i językową.

3. ŚWIADOMOŚĆ JĘZYKA

Nie opanował podstawowych wiadomości gramatycznych przewidzianych dla klasy IV; nie rozpoznaje podstawowych części mowy; nie radzi sobie z budowaniem prostych zdań; nie rozpoznaje podmiotu i orzeczenia; nie odróżnia zdania od równoważnika; nie rozpoznaje podstawowych typów wypowiedzeń; nie stosuje podstawowych zasad ortografii i interpunkcji; nie podejmuje prób poprawiania błędów mimo pomocy.

Rozpoznaje rzeczownik, czasownik, przymiotnik i przysłówek w prostych przykładach; z pomocą rozpoznaje spójnik; odróżnia wyrazy odmienne od nieodmiennych; określa podstawowe kategorie rzeczownika, przymiotnika i czasownika; rozpoznaje podmiot i orzeczenie w prostym zdaniu; odróżnia zdanie od równoważnika i zdanie pojedyncze od złożonego; zna alfabet; posługuje się prostymi wyrazami bliskoznacznymi i przeciwstawnymi; rozpoznaje znaczenie dosłowne i przenośne; dzieli wyrazy na sylaby; stosuje wielką literę i podstawowe znaki kończące zdanie; zna podstawowe zasady pisowni ó/u, rz/ż, ch/h; z pomocą poprawia wskazane błędy.

Poprawnie rozpoznaje poznane części mowy i stosuje ich podstawowe formy; określa osobę, liczbę, rodzaj i czas czasownika; określa przypadek, liczbę i rodzaj rzeczownika oraz przymiotnika; rozróżnia formy męskoosobowe i niemęskoosobowe; rozpoznaje funkcję przymiotnika i przysłówka; buduje poprawne zdania pojedyncze i proste złożone; rozpoznaje podmiot i orzeczenie; rozróżnia typy wypowiedzeń; korzysta z alfabetu i słownika ortograficznego; stosuje synonimy, antonimy, poznane frazeologizmy i przysłowia; wyjaśnia znaczenie wyrazów z kontekstu; stosuje poznane reguły ortograficzne i podstawową interpunkcję.

Sprawnie posługuje się wiedzą gramatyczną; poprawnie stosuje formy poznanych części mowy; wyjaśnia zależności między wyrazami w wypowiedzeniu; buduje różnorodne zdania pojedyncze i proste zdania złożone; świadomie dobiera typ wypowiedzenia do intencji; poprawnie rozpoznaje podmiot i orzeczenie; stosuje poznane znaki interpunkcyjne; korzysta ze słowników; świadomie wzbogaca wypowiedź synonimami, antonimami, frazeologizmami i przysłowiami; rozpoznaje wieloznaczność i znaczenia przenośne; stosuje reguły ortograficzne; potrafi uzasadnić część zapisów; samodzielnie odnajduje i poprawia własne błędy.

Sprawnie i świadomie wykorzystuje wiedzę o języku podczas tworzenia i odbioru wypowiedzi; poprawnie stosuje formy gramatyczne; różnicuje składnię i słownictwo zależnie od celu; wyjaśnia funkcje poznanych części mowy i części zdania; sprawnie korzysta ze słowników; funkcjonalnie wykorzystuje synonimy, antonimy, frazeologizmy i przysłowia; rozpoznaje znaczenia dosłowne, przenośne i wieloznaczne; poprawnie stosuje poznane zasady ortograficzne i interpunkcyjne; potrafi uzasadnić pisownię, odwołując się do poznanej reguły, wymiany głosek lub formy wyrazu; skutecznie redaguje i koryguje własny tekst.

Twórczo wykorzystuje wiedzę językową do osiągania zamierzonych efektów; potrafi pokazać, jak zmiana formy wyrazu lub konstrukcji zdania wpływa na znaczenie; świadomie różnicuje słownictwo i składnię; proponuje różne poprawne sposoby wyrażenia tej samej myśli; samodzielnie rozwiązuje problemy językowe, korzystając ze słowników i innych źródeł; niemal bezbłędnie stosuje poznane zasady ortograficzne i interpunkcyjne oraz potrafi je uzasadnić; przeprowadza wieloetapową redakcję tekstu; wykorzystuje wiedzę o języku również w nowych i nietypowych sytuacjach.

4. TWORZENIE WYPOWIEDZI

Nie tworzy nawet krótkiej, zrozumiałej wypowiedzi na podany temat; nie potrafi uporządkować podstawowych informacji; nie odpowiada na pytania dotyczące tekstu; nie tworzy prostych form użytkowych; nie potrafi opowiedzieć o wydarzeniu ani opisać prostego obiektu; nie stosuje podstawowego podziału na wstęp, rozwinięcie i zakończenie; nie podejmuje próby poprawienia tekstu mimo wsparcia.

Z pomocą uzupełnia prostą notatkę, tabelę lub schemat; odpowiada na pytania dotyczące tekstu; porządkuje elementy prostego planu; według wzoru tworzy zaproszenie, przepis, wiadomość lub zasady zabawy; zna podstawowy układ listu i wiadomości elektronicznej; opowiada w kilku zdaniach o wydarzeniu lub tekście; opisuje prosty przedmiot, miejsce, postać lub zwierzę; wyraża opinię i podejmuje próbę jej uzasadnienia; tworzy krótkie opowiadanie odtwórcze; próbuje napisać opowiadanie z dialogiem, prosty wiersz lub scenkę; z pomocą dzieli tekst na akapity.

Samodzielnie tworzy prostą notatkę, tabelę, schemat i plan; wybiera najważniejsze informacje z tekstu; formułuje pytania; tworzy zaproszenie, przepis, instrukcję lub wiadomość zgodnie z poznanym wzorem; pisze list i wiadomość elektroniczną; opowiada wydarzenia chronologicznie; opisuje przedmiot, miejsce, krajobraz, postać, zwierzę, ilustrację lub plakat; formułuje opinię i uzasadnia ją argumentem lub przykładem; charakteryzuje bohatera na podstawie jego zachowania; tworzy opowiadanie z dialogiem; zachowuje podstawowy układ wstęp–rozwinięcie–zakończenie; stosuje akapity; dba o zrozumiałość wypowiedzi.

Tworzy samodzielne, spójne i logiczne wypowiedzi; dobiera formę do celu i odbiorcy; sporządza poprawny plan i funkcjonalną notatkę; tworzy wypowiedzi użytkowe zgodne z ich przeznaczeniem; opowiada wydarzenia w logicznej kolejności; wykorzystuje określenia czasu i następstwa wydarzeń; formułuje opinię i uzasadnia ją argumentem oraz przykładem; tworzy uporządkowane opisy; stosuje trafne słownictwo; wnioskuje o cechach bohatera na podstawie jego zachowania; pisze opowiadanie z poprawnym dialogiem; tworzy prosty wiersz lub komiks; zachowuje kompozycję i akapitowanie; dokonuje częściowej autokorekty.

Tworzy przemyślane, rozbudowane i poprawne wypowiedzi; samodzielnie wybiera najbardziej funkcjonalną formę notatki; formułuje pytania pogłębiające rozumienie tekstu; buduje logiczne plany; dostosowuje wypowiedź do odbiorcy i sytuacji; tworzy uporządkowane relacje, opisy i charakterystyki; uzasadnia stanowisko kilkoma argumentami lub przykładami; buduje spójne opowiadania z dialogiem, opisem i elementami dynamizującymi akcję; kreatywnie tworzy wiersze, komiksy i scenki; świadomie dzieli tekst na akapity; dba o spójność stylistyczną; samodzielnie poprawia błędy językowe, ortograficzne, interpunkcyjne i kompozycyjne.

Samodzielnie wybiera najtrafniejszą formę wypowiedzi i dostosowuje ją do celu; tworzy oryginalne, wieloaspektowe i funkcjonalne teksty; buduje pogłębione uzasadnienia oraz przewiduje możliwe odmienne stanowiska; tworzy pomysłowe opisy i opowiadania, świadomie kształtując akcję, nastrój, przestrzeń i bohaterów; twórczo eksperymentuje z formą wiersza, komiksu lub opowiadania; świadomie wykorzystuje środki językowe i układ graficzny; samodzielnie redaguje i udoskonala własne teksty; potrafi wykorzystać własną twórczość do zainicjowania działania społecznego, kulturalnego lub projektowego.

5. ROZWIJANIE UMIEJĘTNOŚCI AUTOREFLEKSJI I BUDOWANIE TOŻSAMOŚCI

Nie podejmuje refleksji nad własnym uczeniem się; nie potrafi wskazać swoich trudności ani mocnych stron; nie rozpoznaje podstawowych emocji lub nie podejmuje próby ich nazywania; nie angażuje się w proste działania grupowe; nie respektuje ustalonych zasad współpracy; nie korzysta z informacji zwrotnej ani oferowanej pomocy.

Rozumie podstawowe pojęcie wartości; podaje przykłady dobra, prawdy, sprawiedliwości, wolności i piękna; wskazuje wartości obecne w prostym tekście; rozpoznaje zachowania pozytywne i negatywne; wymienia wspólnoty, do których należy; podejmuje pracę w parze lub grupie; wykonuje przydzielone zadanie; nazywa własne emocje i rozpoznaje emocje innych; potrafi wskazać, co zrobił dobrze i co było trudne; przyjmuje informację zwrotną; wie, że w trudnej sytuacji może poprosić o pomoc.

Wyjaśnia pojęcie wartości i rozpoznaje je w tekstach kultury; wskazuje wartości ważne dla siebie; dostrzega konsekwencje zachowań zgodnych i niezgodnych z wartościami; określa swoją rolę w rodzinie, klasie lub innej wspólnocie; angażuje się w pracę zespołową; ocenia własne postępy; wskazuje mocne strony i trudności; korzysta z informacji zwrotnej; podejmuje proste wyzwania edukacyjne; rozpoznaje własne emocje i reaguje na emocje innych; rozumie wpływ stresu na uczenie się; potrafi zwrócić się o pomoc.

Omawia wartości obecne w tekstach kultury; uzasadnia znaczenie wybranych wartości; wyjaśnia konsekwencje postępowania bohaterów; charakteryzuje wspólnoty, do których należy; określa swoją rolę w grupie; aktywnie uczestniczy w pracy zespołowej i wywiązuje się z zadań; szanuje innych i ich stanowiska; ocenia efekty własnego uczenia się; wykorzystuje informację zwrotną do poprawy; rozpoznaje emocje własne i innych; reaguje empatycznie; zna sposoby radzenia sobie ze stresem i wie, kiedy poprosić o pomoc.

Dostrzega znaczenie wartości dla jednostki i wspólnoty; analizuje konsekwencje wyborów bohaterów; potrafi uzasadnić własny system wartości z poszanowaniem odmiennych stanowisk; odpowiedzialnie realizuje rolę w grupie; wspiera innych; bierze odpowiedzialność za wspólny cel; rzetelnie ocenia własne osiągnięcia i trudności; planuje konkretne działania służące rozwojowi; wykorzystuje swoje mocne strony; rozpoznaje wpływ emocji na zachowanie; stosuje strategie radzenia sobie ze stresem; świadomie korzysta z pomocy, gdy jest potrzebna.

Samodzielnie stawia pytania dotyczące wartości, odpowiedzialności i wspólnoty; analizuje problemy z różnych perspektyw; dostrzega złożoność decyzji bohaterów i ludzi w sytuacjach rzeczywistych; podejmuje działania na rzecz grupy i wspólnego dobra; inicjuje rozwiązania; pomaga innym wykorzystać ich mocne strony; dokonuje pogłębionej autorefleksji; samodzielnie planuje własny rozwój i konsekwentnie realizuje cele; traktuje błędy jako źródło informacji; dobiera skuteczne strategie radzenia sobie z trudnościami i wspiera innych w ich stosowaniu.

6. ELEMENTY EDUKACJI MEDIALNEJ

Nie potrafi, nawet przy wsparciu, wyszukać podstawowej informacji w prostym źródle; nie odróżnia informacji od opinii; nie rozpoznaje reklamy; nie zna podstawowych zasad bezpiecznego korzystania z Internetu; nie rozumie potrzeby ochrony danych osobowych; nie reaguje właściwie na niepokojące treści; nie rozpoznaje podstawowych objawów przeciążenia ekranem.

Z pomocą korzysta ze słownika, encyklopedii, czasopisma, katalogu lub wskazanej strony; wybiera informację potrzebną do zadania; rozróżnia prosty fakt i opinię; wie, że źródła internetowe mogą różnić się wiarygodnością; rozpoznaje reklamę, produkt, usługę i hasło reklamowe; rozumie, że reklama ma wpływać na odbiorcę; zna podstawowe zasady netykiety; wie, że należy chronić dane osobowe; wie, że niepokojące treści należy pokazać dorosłemu; rozpoznaje zmęczenie ekranem i rozumie potrzebę ograniczania czasu korzystania z urządzeń.

Samodzielnie korzysta z podstawowych źródeł tradycyjnych i cyfrowych; wybiera informacje potrzebne do wykonania zadania; odróżnia fakty od opinii i potrafi wskazać opinię w tekście; dostrzega, że źródła mogą mieć różną wiarygodność; rozpoznaje reklamę, reklamę społeczną, plakat i mem jako przekazy wpływające na odbiorcę; wskazuje hasło, obraz lub emocję wykorzystaną w przekazie; wyjaśnia cel reklamy; przestrzega zasad netykiety; chroni dane osobowe i wizerunek; wie, jak reagować na zagrożenia; zna podstawowe zasady higieny cyfrowej.

Samodzielnie wyszukuje i selekcjonuje informacje; wybiera źródło odpowiednie do zadania; porównuje informacje; odróżnia fakt od opinii i uzasadnia swoje stanowisko; rozpoznaje podstawowe oznaki niewiarygodności źródła; analizuje reklamę, plakat, mem i reklamę społeczną; wskazuje elementy perswazyjne i wyjaśnia ich działanie; przestrzega zasad netykiety i ochrony danych; właściwie reaguje na niepokojące treści; planuje czas pracy z urządzeniami; rozumie zagrożenia związane z nadmiernym korzystaniem z technologii.

Sprawnie korzysta z kilku źródeł i dobiera je do celu; porównuje informacje pochodzące z różnych źródeł; uzasadnia ocenę wiarygodności źródła; bezbłędnie rozróżnia fakt i opinię; analizuje język reklamy, plakatu, memu i reklamy społecznej; wyjaśnia funkcję obrazu, hasła i emocji; rozumie mechanizmy perswazji i ich wpływ na odbiorcę; świadomie stosuje zasady bezpieczeństwa, netykiety i ochrony wizerunku; rozpoznaje skutki nadmiernego korzystania z technologii; planuje zrównoważone korzystanie z urządzeń; stosuje zasady higieny cyfrowej.

Samodzielnie dobiera źródła odpowiednie do celu i krytycznie ocenia ich wiarygodność; porównuje informacje i wskazuje różnice między faktem, opinią i sugestią; analizuje sposób, w jaki język, obraz i emocje wpływają na odbiorcę; rozpoznaje ukryte cele przekazów perswazyjnych; sam tworzy komunikaty informacyjne lub perswazyjne; świadomie chroni dane, prywatność, wizerunek i prawa autorskie; proponuje działania zwiększające bezpieczeństwo cyfrowe grupy; świadomie zarządza czasem korzystania z mediów; inicjuje działania dotyczące higieny cyfrowej i bezpieczeństwa w sieci.

7. PRAKTYKI LEKTUROWE

Nie podejmuje prób czytania wskazanych tekstów; nie zna podstawowej treści omawianych utworów mimo udzielonego wsparcia; nie potrafi wskazać zapamiętanego bohatera lub wydarzenia; nie uczestniczy w rozmowie o lekturze; nie podejmuje próby wyboru tekstu zgodnie ze swoimi zainteresowaniami; nie rozpoznaje podstawowych dziedzin sztuki omawianych na lekcjach.

Podejmuje próbę czytania wskazanych tekstów; przedstawia pierwsze wrażenie z lektury; wskazuje bohatera lub wydarzenie, które zapamiętał; z pomocą wybiera tekst lub komiks; krótko uzasadnia wybór; z pomocą planuje czytanie dłuższego tekstu; uczestniczy w rozmowie o utworze; zna podstawową treść omawianych baśni i legend; rozpoznaje krótkie utwory narracyjne i liryczne; wie, że „Mazurek Dąbrowskiego” jest hymnem Polski; rozpoznaje film, teatr, malarstwo, rzeźbę, muzykę i komiks jako dziedziny sztuki.

Samodzielnie wybiera tekst zgodny z zainteresowaniami i potrafi uzasadnić wybór; planuje czytanie dłuższego utworu; systematycznie czyta poznawane teksty; dzieli się wrażeniami; wypowiada się o bohaterach, wydarzeniach i problemach utworu; rozpoznaje w lekturach tematy związane m.in. z rodziną, przyjaźnią, emocjami, relacjami, przyrodą i wspólnotą; zna treść omawianych baśni i legend; czyta krótkie utwory narracyjne i liryczne; zna znaczenie „Mazurka Dąbrowskiego” jako hymnu Polski; wypowiada się o poznanych dziełach filmu, teatru, malarstwa, rzeźby, muzyki i komiksu.

Świadomie wybiera teksty i uzasadnia swoje preferencje; samodzielnie planuje i realizuje czytanie; przedstawia pierwsze wrażenia i uzasadnia je; omawia bohaterów, wydarzenia i problematykę utworu; odnosi treści lektury do własnych doświadczeń; rozpoznaje znaczenie baśni i legend dla kultury; interpretuje poznane utwory narracyjne i liryczne; wyjaśnia znaczenie „Mazurka Dąbrowskiego” jako symbolu narodowego; porównuje utwór literacki z jego adaptacją filmową, teatralną lub komiksem; potrafi polecić przeczytaną książkę innej osobie.

Wykazuje systematyczne zainteresowanie czytaniem; samodzielnie poszerza wybór lektur; świadomie określa własne preferencje czytelnicze; formułuje pogłębione opinie o utworach; wyjaśnia wpływ lektury na własne myśli i emocje; prowadzi rozmowę o problematyce dłuższych tekstów; porównuje różne sposoby przedstawienia tego samego tematu w literaturze, teatrze, filmie, malarstwie, muzyce i komiksie; wyjaśnia kulturowe znaczenie poznanych tekstów; przygotowuje przemyślane rekomendacje czytelnicze.

Czytanie traktuje jako sposób poznawania siebie, innych ludzi i świata; samodzielnie i twórczo poszerza krąg lektur; świadomie zestawia motywy, bohaterów i problemy różnych tekstów; wykorzystuje wcześniejsze lektury podczas interpretowania nowych utworów; formułuje oryginalne, pogłębione opinie; inicjuje rozmowy o książkach; tworzy twórcze rekomendacje; podejmuje działania zachęcające innych do czytania; analizuje własne nawyki czytelnicze i świadomie planuje ich rozwijanie.

8. DOŚWIADCZENIA EDUKACYJNE

Nie podejmuje udziału w prostych działaniach związanych z kulturą, lekturą lub pracą projektową; nie wykonuje przydzielonych zadań mimo wsparcia; nie współpracuje z grupą; nie przestrzega ustalonych zasad pracy; nie podejmuje prób udziału w szkolnych wydarzeniach kulturalnych lub projektach czytelniczych.

Uczestniczy w szkolnym wydarzeniu kulturalnym; wykonuje proste zadanie podczas przygotowywania scenki, spektaklu lub słuchowiska; z pomocą współtworzy element projektu związanego z lekturą; uczestniczy w prostym działaniu promującym czytelnictwo; korzysta ze wsparcia nauczyciela i grupy; przestrzega podstawowych zasad współpracy.

Aktywnie uczestniczy w wydarzeniu kulturalnym i przedstawia podstawowe wrażenia; wykonuje przydzielone zadanie podczas przygotowania spektaklu lub słuchowiska; współtworzy prostą adaptację baśni, legendy lub innego tekstu; bierze udział w projekcie związanym z lekturą, np. tworzy okładkę, komiks, element gry lub scenkę; uczestniczy w działaniu promującym czytelnictwo; przestrzega ustalonych zasad współpracy.

Odpowiedzialnie uczestniczy w wydarzeniach kulturalnych; potrafi opisać swoje wrażenia i wskazać istotny element wydarzenia; współtworzy adaptację tekstu; wnosi własne pomysły do projektu; współpracuje przy tworzeniu gry, komiksu, scenki, okładki lub improwizacji; przestrzega terminów i zasad pracy zespołowej; aktywnie uczestniczy w projekcie czytelniczym.

Świadomie uczestniczy w wydarzeniach kulturalnych i potrafi uzasadnić własną opinię; aktywnie współtworzy spektakl, słuchowisko lub adaptację; proponuje rozwiązania dotyczące projektu; twórczo realizuje zadania związane z lekturą; współorganizuje działania promujące czytelnictwo; odpowiedzialnie realizuje przyjętą rolę; ocenia efekt pracy grupy i własny wkład; wskazuje obszary wymagające poprawy.

Wykorzystuje udział w wydarzeniach kulturalnych do pogłębionej refleksji i własnej działalności twórczej; inicjuje rozwiązania podczas pracy nad spektaklem, słuchowiskiem lub adaptacją; twórczo przenosi tekst do nowej formy; proponuje oryginalną koncepcję projektu; dostosowuje sposób działania do potrzeb odbiorców; inicjuje lub współkoordynuje projekt czytelniczy; pomaga grupie efektywnie podzielić zadania; ocenia przebieg i rezultat przedsięwzięcia; formułuje wnioski, które można wykorzystać przy kolejnych działaniach.

I. KSZTAŁCENIE LITERACKIE I KULTUROWE – SŁUCHANIE

Nie rozumie podstawowego sensu słuchanych wypowiedzi i utworów; nie potrafi wskazać najważniejszych informacji.

Skupia uwagę na krótkiej wypowiedzi; rozumie jej ogólny sens i polecenia; wskazuje informacje podane wprost; rozpoznaje podstawowe intencje nadawcy; reaguje słownie i niewerbalnie.

Słucha ze zrozumieniem; wybiera najważniejsze informacje; tworzy prostą notatkę; rozpoznaje nastrój; własnymi słowami przedstawia sens wysłuchanej wypowiedzi i formułuje pytania.

Koncentruje się na dłuższej wypowiedzi; odróżnia informacje ważne od mniej ważnych; samodzielnie tworzy notatkę, plan lub schemat; rozpoznaje intencję nadawcy i sens przenośny utworu.

Samodzielnie i krytycznie selekcjonuje informacje; tworzy notatkę dostosowaną do celu; rozpoznaje nastrój i intencje; wyjaśnia przenośny sens utworów; formułuje spójne stanowisko wobec wysłuchanej wypowiedzi.

Samodzielnie, trafnie i pogłębienie odczytuje oraz wyjaśnia przenośny i symboliczny sens wysłuchanych utworów poetyckich i prozatorskich.

CZYTANIE – rozumienie tekstu

Nie rozumie ogólnego sensu czytanego tekstu; nie potrafi odnaleźć podstawowych informacji.

Rozpoznaje nadawcę i odbiorcę; wskazuje informacje wyrażone wprost; rozumie ogólny sens tekstu; czyta w miarę płynnie i poprawnie.

Określa temat i główną myśl tekstu; przytacza informacje; oddziela fakty od opinii; czyta płynnie, poprawnie artykułuje i intonuje; rozpoznaje znaczenie przenośne wyrazów.

Wyszukuje informacje wyrażone pośrednio; oddziela informacje ważne od drugorzędnych i fakty od opinii; formułuje wnioski; interpretuje tekst głosowo; rozumie funkcję poszczególnych części wypowiedzi.

Szczegółowo analizuje temat i główną myśl tekstu na poziomie dosłownym i przenośnym; selekcjonuje informacje, wykorzystuje je w innych wypowiedziach; interpretuje tekst głosowo, uwzględniając emocje, intonację i interpunkcję.

Samodzielnie czyta ze zrozumieniem na poziomie semantycznym i krytycznym także teksty spoza lektur; twórczo wykorzystuje informacje z różnych rodzajów tekstów i materiałów.

CZYTANIE – budowa i formy tekstu

Nie rozpoznaje podstawowych elementów budowy wypowiedzi ani prostych form użytkowych.

Rozpoznaje tytuł, wstęp, rozwinięcie i zakończenie; posługuje się akapitami; rozpoznaje życzenia, ogłoszenie, instrukcję i przepis; odczytuje informacje z tabeli, schematu i notatki.

Rozpoznaje cechy wymienionych form użytkowych; wybiera potrzebne informacje z instrukcji, tabeli, notatki i schematu; wskazuje części składowe wypowiedzi.

Rozumie funkcję tytułu, wstępu, rozwinięcia, zakończenia i akapitów; rozpoznaje elementy konstrukcyjne i stylistyczne zaproszenia, ogłoszenia, instrukcji, przepisu, życzeń, listu oficjalnego i relacji.

Świadomie analizuje konstrukcję tekstu; funkcjonalnie wykorzystuje akapity; twórczo korzysta z treści artykułów, instrukcji, przepisów, tabel, schematów i notatek.

Samodzielnie i twórczo wykorzystuje informacje zawarte w różnorodnych materiałach do tworzenia własnych wypowiedzi.

DOCIERANIE DO INFORMACJI – SAMOKSZTAŁCENIE

Nie potrafi samodzielnie korzystać z podstawowych źródeł informacji.

Wie, do czego służą słownik ortograficzny, słownik wyrazów bliskoznacznych i słownik poprawnej polszczyzny; z pomocą nauczyciela korzysta ze słowników.

Sprawdza pisownię w słowniku ortograficznym; korzysta ze słowników i wybiera potrzebne informacje z encyklopedii, czasopisma czy stron internetowych.

Samodzielnie korzysta ze słowników i różnych źródeł; wyszukuje potrzebne informacje i porównuje ich treść.

Systematycznie korzysta ze słowników; konfrontuje informacje z różnych źródeł; wykorzystuje je do wzbogacania własnych wypowiedzi.

Twórczo wykorzystuje informacje z różnych źródeł; świadomie korzysta ze słowników, poradników i innych materiałów, aby doskonalić własne wypowiedzi.

ANALIZOWANIE I INTERPRETOWANIE – środki stylistyczne

Nie rozpoznaje podstawowych środków stylistycznych omawianych na lekcjach.

Z pomocą rozpoznaje apostrofę, powtórzenie, zdrobnienie, uosobienie, ożywienie, obraz poetycki i wyraz dźwiękonaśladowczy.

Nazywa poznane środki stylistyczne i dostrzega ich podstawową funkcję; rozpoznaje podmiot liryczny.

Samodzielnie odnajduje środki stylistyczne i objaśnia ich znaczenie oraz funkcję w utworze.

Szczegółowo analizuje środki stylistyczne, obrazy poetyckie i ich funkcje; wyjaśnia znaczenia przenośne.

Samodzielnie interpretuje środki artystyczne i wykorzystuje wiedzę o nich do pogłębionej interpretacji tekstu.

ANALIZOWANIE I INTERPRETOWANIE – liryka

Nie rozpoznaje podstawowych elementów wiersza.

Zna pojęcia: autor, adresat, bohater wiersza, wers, zwrotka, rym, refren, rytm; odróżnia wiersz od prozy.

Rozpoznaje podmiot liryczny, wers, zwrotkę, rym i refren; dostrzega obrazowanie poetyckie.

Rozpoznaje autora, adresata i bohatera wiersza; rozumie rolę podmiotu lirycznego; wskazuje obrazy poetyckie i ich funkcję.

Nie utożsamia autora, podmiotu lirycznego, adresata i bohatera; szczegółowo interpretuje obrazy poetyckie oraz funkcję rytmu, rymu, wersu i zwrotki.

Samodzielnie interpretuje utwory poetyckie, także spoza omawianego materiału, dostrzegając ich sensy metaforyczne i symboliczne.

ANALIZOWANIE I INTERPRETOWANIE – epika

Nie rozpoznaje podstawowych elementów świata przedstawionego.

Rozpoznaje bohatera, akcję, fabułę, wątek i punkt kulminacyjny; rozumie podstawową rolę narratora.

Nazywa elementy świata przedstawionego; rozpoznaje narratora pierwszo- i trzecioosobowego.

Analizuje narratora, akcję, fabułę, wątek i punkt kulminacyjny; dostrzega funkcję tych elementów.

Objaśnia funkcję elementów świata przedstawionego i różnice między narracją pierwszo- i trzecioosobową.

Porównuje funkcje elementów świata przedstawionego w różnych utworach i wykorzystuje te obserwacje w samodzielnej interpretacji.

ANALIZOWANIE I INTERPRETOWANIE – gatunki i teksty kultury

Nie rozpoznaje omawianych gatunków i podstawowych tekstów kultury.

Z pomocą rozpoznaje mit, bajkę, przypowieść i nowelę; zna pojęcie morału; odróżnia tekst literacki od użytkowego, wiersz od prozy; rozpoznaje film, przedstawienie, słuchowisko i plakat społeczny.

Wskazuje cechy mitu, bajki, przypowieści i noweli; wyjaśnia morał i przesłanie; zna podstawowe pojęcia filmowe: gra aktorska, reżyser, adaptacja, ekranizacja.

Identyfikuje gatunki i omawia ich cechy; odczytuje przesłanie; interpretuje film, przedstawienie, słuchowisko i plakat; zna pojęcia: kadr, ujęcie, scenariusz i podstawowe gatunki filmowe.

Szczegółowo analizuje cechy gatunków i ich przesłanie; interpretuje teksty kultury na poziomie dosłownym i przenośnym; funkcjonalnie posługuje się terminologią filmową i radiową.

Dostrzega cechy mitu, bajki czy przypowieści w innych tekstach kultury; porównuje różne przekazy i rozpoznaje ich cele, np. informacyjne, rozrywkowe i reklamowe.

BOHATER I WARTOŚCI

Nie potrafi scharakteryzować bohatera ani ocenić jego postępowania.

Wskazuje podstawowe cechy bohatera i z pomocą ocenia jego postępowanie w odniesieniu do prostych wartości.

Charakteryzuje bohatera i uzasadnia ocenę jego postawy; dostrzega wartości, np. przyjaźń, miłość, wrogość, nienawiść.

Charakteryzuje bohaterów na podstawie ich zachowań i decyzji; uzasadnia ocenę ich postaw.

Pogłębienie analizuje i ocenia bohaterów, porównuje ich postawy i konfrontuje je z własnymi doświadczeniami oraz innymi utworami.

Odnosi postawy bohaterów do szerszych problemów i rzeczywistości; samodzielnie formułuje wnioski i interpretuje ich znaczenie.

II. TWORZENIE WYPOWIEDZI – MÓWIENIE

Nie potrafi w sposób komunikatywny wypowiedzieć się na prosty temat ani uczestniczyć w rozmowie.

Nawiązuje kontakt, przestrzega zasad grzeczności; odróżnia sytuację oficjalną od nieoficjalnej; formułuje proste pytania, odpowiedzi, prośby, odmowy, wyjaśnienia i zaproszenia.

Dostosowuje wypowiedź do adresata i sytuacji; formułuje pytania otwarte; odpowiada pełnymi zdaniami; wypowiada się logicznie i w uporządkowany sposób.

Przedstawia własne zdanie, uzasadnia je; wypowiada się jako świadek lub uczestnik wydarzeń; aktywnie uczestniczy w rozmowie o lekturze i filmie; stosuje poprawne formy gramatyczne.

Formułuje wyczerpujące, poprawne i stylistycznie dojrzałe wypowiedzi; stosuje bogate słownictwo, frazeologizmy i właściwą intonację; świadomie wykorzystuje pauzę, tempo, barwę głosu, mimikę i gest.

Samodzielnie przedstawia stanowisko, proponuje rozwiązania problemów; podejmuje rozmowę także o lekturach spoza kanonu i zestawia je z innymi dziełami; interpretuje metaforyczne i symboliczne treści.

MÓWIENIE – opis, opowiadanie, recytacja

Nie potrafi samodzielnie opowiedzieć ani opisać prostego wydarzenia, postaci czy przedmiotu.

W kilku zdaniach opisuje obraz, ilustrację, plakat, miejsce, postać lub przedmiot; opowiada o wydarzeniach; recytuje tekst z pamięci.

Opowiada chronologicznie, streszcza i relacjonuje wydarzenia; tworzy uporządkowany opis; recytuje z oddaniem ogólnego nastroju.

Tworzy logiczne i bogatsze opisy; stosuje słownictwo dotyczące wyglądu, charakteru, ocen, emocji i uczuć; recytuje z wykorzystaniem pauz i barwy głosu.

Tworzy przemyślane, szczegółowe opisy; swobodnie opowiada i streszcza; interpretuje recytowany tekst, stosując akcenty logiczne, pauzy i odpowiednie tempo.

Twórczo interpretuje teksty i dzieła plastyczne; świadomie dobiera środki językowe i pozawerbalne do celu wypowiedzi.

PISANIE – poprawność językowa i ortografia

Nie potrafi stworzyć poprawnej, komunikatywnej wypowiedzi pisemnej; nie stosuje podstawowych zasad zapisu.

Stosuje wielką literę i podstawowe znaki interpunkcyjne; zna podstawowe zasady pisowni ó–u, rz–ż, ch–h oraz „nie”; próbuje stosować je w praktyce.

Najczęściej poprawnie stosuje poznane zasady ortograficzne i interpunkcyjne; zna najważniejsze wyjątki; poprawnie zapisuje nazwy własne.

Stosuje poznane zasady ortografii i interpunkcji także w mniej typowych sytuacjach; dostrzega i poprawia błędy.

Pisze poprawnie ortograficznie i interpunkcyjnie; zna i stosuje wyjątki; samodzielnie dokonuje autokorekty tekstu.

Wykazuje szczególną dbałość o bezbłędność zapisu; świadomie wykorzystuje wiedzę ortograficzną i interpunkcyjną w twórczym pisaniu.

PISANIE – formy użytkowe

Nie potrafi stworzyć podstawowej formy użytkowej nawet z pomocą.

Z pomocą tworzy list oficjalny, wywiad, plan ramowy i szczegółowy, ogłoszenie, zaproszenie, instrukcję, przepis, notatkę i streszczenie.

Samodzielnie tworzy większość poznanych form, zachowując ich podstawowe elementy i układ.

Poprawnie tworzy wszystkie poznane formy użytkowe, uwzględniając ich charakterystyczne elementy.

Sprawnie i bezbłędnie tworzy list oficjalny, wywiad, plany, ogłoszenie, zaproszenie, instrukcję, przepis, różne formy notatki i streszczenie.

Twórczo i samodzielnie wykorzystuje poznane formy, dostosowując je do celu, odbiorcy i sytuacji.

PISANIE – opowiadanie i streszczenie

Nie potrafi uporządkować wydarzeń ani stworzyć spójnego tekstu.

Pisze krótkie opowiadanie odtwórcze lub twórcze; zachowuje podstawową kolejność wydarzeń.

Tworzy spójne opowiadanie, zachowuje chronologię; wprowadza podstawowe elementy opisu; tworzy krótkie streszczenie.

Pisze uporządkowane opowiadanie, stosuje określenia następstwa czasowego, wprowadza dialog i elementy opisu; poprawnie streszcza utwór.

Tworzy szczegółowe, pomysłowe i wyczerpujące opowiadania; świadomie wprowadza dialog i różne formy wypowiedzi; różnicuje język narratora i bohaterów; zachowuje hierarchię wydarzeń w streszczeniu.

Tworzy oryginalne, twórcze wypowiedzi, świadomie przekształca materiał literacki i wykorzystuje poznane środki kompozycyjne.

PISANIE – opis i argumentowanie

Nie potrafi stworzyć logicznego opisu ani uzasadnić własnego zdania.

Tworzy kilkuzdaniowy opis obrazu, rzeźby lub plakatu; formułuje proste własne zdanie.

Tworzy uporządkowany opis, stosuje słownictwo określające położenie elementów; podaje proste uzasadnienie.

Tworzy szczegółowy opis, wykorzystuje słownictwo dotyczące ocen, opinii i emocji; uzasadnia własne zdanie przykładami.

Tworzy dobrze skomponowany, szczegółowy opis; dobiera bogate słownictwo; rozwija własne stanowisko i popiera je odpowiednimi przykładami, także z lektury.

Tworzy samodzielne, twórcze wypowiedzi o oryginalnym ujęciu tematu, właściwie dobierając argumenty, kompozycję i środki językowe.

PISANIE – kompozycja, akapity, cytat

Nie zachowuje podstawowej spójności i czytelności tekstu.

Stara się stosować akapity i zachować czytelność; przepisuje cytat w cudzysłowie.

Stosuje co najmniej trzy akapity; zachowuje logiczną kompozycję; wyszukuje i zapisuje cytaty.

Świadomie stosuje akapity; dba o estetykę i spójność tekstu; poprawnie wprowadza cytaty.

Konsekwentnie stosuje akapity; dba o przejrzystość i estetykę; sprawnie wyszukuje, wiernie zapisuje i płynnie wprowadza cytaty; dokonuje pełnej autokorekty.

Wykorzystuje kompozycję, cytaty i środki językowe w sposób twórczy i świadomy, dostosowując je do celu własnej wypowiedzi.

III. KSZTAŁCENIE JĘZYKOWE – SŁOWNICTWO

Nie opanował podstawowego zasobu pojęć i nie potrafi świadomie posługiwać się słownictwem.

Rozpoznaje zdrobnienia; dobiera proste wyrazy bliskoznaczne; tworzy podstawowe związki wyrazowe.

Wykorzystuje zdrobnienia, synonimy i antonimy; tworzy poprawne związki wyrazowe.

Wzbogaca wypowiedzi synonimami, antonimami, zdrobnieniami i frazeologizmami.

Świadomie dobiera słownictwo do formy, celu i odbiorcy; sprawnie wykorzystuje synonimy, antonimy, zdrobnienia i związki frazeologiczne.

Twórczo i świadomie wykorzystuje wiedzę leksykalną, wzbogacając i indywidualizując własne wypowiedzi.

SKŁADNIA

Nie rozpoznaje podstawowych typów wypowiedzeń ani podmiotu i orzeczenia.

Rozpoznaje zdania pojedyncze rozwinięte i nierozwinięte, zdania złożone i równoważniki; wskazuje podmiot i orzeczenie; rozpoznaje podstawowe typy wypowiedzeń i określenia.

Rozpoznaje i tworzy poznane typy zdań; wskazuje związki wyrazowe i określenia; tworzy wykres zdania pojedynczego.

Sprawnie rozpoznaje i tworzy zdania pojedyncze i złożone oraz równoważniki; rozbudowuje zdania o przydawki, dopełnienia i okoliczniki; poprawnie tworzy wykres.

Swobodnie stosuje różnorodne konstrukcje składniowe; buduje ciekawe i spójne zdania; świadomie dobiera ich typ do sytuacji komunikacyjnej; dba o poprawność składniową i interpunkcję.

Twórczo wykorzystuje wiedzę składniową, świadomie kształtując konstrukcję własnych wypowiedzi i wykorzystując różnorodne środki składniowe.

FLEKSJA

Nie rozpoznaje podstawowych części mowy i nie potrafi ich odmieniać.

Odmienia według wzoru rzeczownik, czasownik, przymiotnik, liczebnik i zaimek; rozpoznaje czasy i tryby czasownika; odróżnia części mowy odmienne i nieodmienne.

Rozpoznaje i odmienia poznane części mowy; określa ich formę gramatyczną; rozpoznaje typy liczebników i funkcje zaimków; zna formy nieosobowe czasownika.

Poprawnie odmienia rzeczowniki, czasowniki, przymiotniki, liczebniki i zaimki; stosuje różne czasy i tryby; poprawnie używa zaimków, przyimków, partykuł i wykrzykników.

Bezbłędnie określa formy gramatyczne; poprawnie stosuje wszystkie poznane części mowy; wykorzystuje wiedzę o obocznościach w odmianie do poprawnego zapisu; świadomie dobiera krótsze i dłuższe formy zaimków.

Świadomie i twórczo wykorzystuje wiedzę fleksyjną w tworzeniu, analizowaniu i doskonaleniu własnych wypowiedzi.

FONETYKA

Nie odróżnia głoski od litery i nie potrafi podzielić wyrazu na sylaby.

Zna alfabet; odróżnia głoskę od litery; dzieli wyrazy na głoski, litery i sylaby; z pomocą rozpoznaje podstawowe rodzaje głosek; zna podstawowe zasady akcentowania.

Samodzielnie dzieli wyrazy na głoski, litery i sylaby; rozpoznaje głoski twarde, miękkie, dźwięczne, bezdźwięczne, ustne i nosowe; stosuje podstawowe zasady akcentowania.

Wykorzystuje wiedzę o różnicach między wymową a pisownią; poprawnie rozpoznaje rodzaje głosek i stosuje zasady akcentowania.

Biegle wykorzystuje wiedzę fonetyczną w poprawnym zapisie wyrazów; poprawnie rozpoznaje wszystkie poznane rodzaje głosek i stosuje także nietypowe zasady akcentowania.

Twórczo i świadomie wykorzystuje wiedzę fonetyczną w analizie języka i doskonaleniu własnych wypowiedzi.

I. KSZTAŁCENIE LITERACKIE I KULTUROWE – SŁUCHANIE

Nie opanował podstawowych umiejętności słuchania; nie rozumie ogólnego sensu wypowiedzi i nie potrafi wskazać podstawowych informacji.

Skupia uwagę na wypowiedzi; rozumie jej ogólny sens; wskazuje najważniejsze informacje; rozpoznaje proste intencje nadawcy; reaguje słownie i niewerbalnie; odtwarza ogólny sens wysłuchanego tekstu lub historii.

Słucha ze zrozumieniem, uczestniczy w rozmowie, zadaje pytania i odpowiada; wybiera najważniejsze informacje; tworzy prostą notatkę; rozpoznaje intencję i nastrój wypowiedzi; własnymi słowami przedstawia jej sens.

Koncentruje się na dłuższych wypowiedziach; odróżnia informacje ważne od mniej ważnych; samodzielnie sporządza notatkę, plan lub pytania; właściwie odczytuje intencje nadawcy; rozumie przenośny sens słuchanych utworów.

Samodzielnie przekazuje treść i wydźwięk wypowiedzi; wybiera różnorodne informacje i odpowiednio je porządkuje; rozpoznaje nastrój, intencje i sens przenośny; formułuje spójne stanowisko wobec wysłuchanego komunikatu.

Samodzielnie interpretuje wysłuchane teksty; wyjaśnia ich sens przenośny i symboliczny, również w tekstach o większym stopniu złożoności.

CZYTANIE – rozumienie tekstu

Nie rozumie czytanego tekstu w stopniu pozwalającym na wykonanie podstawowych poleceń.

Rozpoznaje nadawcę i odbiorcę; wskazuje informacje wyrażone wprost; rozumie ogólny sens tekstu; czyta w miarę płynnie; rozpoznaje podstawowe formy użytkowe; odnajduje informacje w tabeli, schemacie czy instrukcji; wyszukuje i przepisuje cytat.

Określa temat i główną myśl tekstu; przytacza informacje; poprawnie czyta i akcentuje większość wyrazów; rozpoznaje strukturę tekstu; oddziela proste fakty od opinii; wyszukuje potrzebne informacje i cytaty; dostrzega znaczenie przenośne wyrazów.

Wyszukuje także informacje wyrażone pośrednio; oddziela fakty od opinii i informacje ważne od drugorzędnych; omawia temat i główną myśl; interpretuje tekst głosowo; rozpoznaje funkcję tytułu, śródtytułu, wstępu, rozwinięcia i zakończenia; wykorzystuje informacje z różnych form tekstu.

Samodzielnie analizuje tekst dosłownie i przenośnie; charakteryzuje nadawcę i odbiorcę; wyjaśnia intencje; wykorzystuje informacje pośrednie do tworzenia własnych wypowiedzi; świadomie interpretuje tekst podczas czytania; sprawnie posługuje się cytatami.

Czyta ze zrozumieniem również teksty spoza lektur; dokonuje samodzielnej, krytycznej interpretacji; twórczo wykorzystuje informacje z artykułów, instrukcji, tabel, schematów i innych źródeł; oryginalnie interpretuje czytane i wygłaszane teksty.

DOCIERANIE DO INFORMACJI – SAMOKSZTAŁCENIE

Nie potrafi samodzielnie korzystać ze słowników, biblioteki ani podstawowych źródeł informacji.

Z pomocą korzysta ze słownika ortograficznego, języka polskiego, wyrazów obcych i bliskoznacznych; z pomocą nauczyciela korzysta ze słownika frazeologicznego i zasobów bibliotecznych; wyszukuje proste informacje w internecie.

Korzysta z różnych słowników i encyklopedii; wyszukuje informacje w internecie; zna zasady korzystania z biblioteki; zaczyna oceniać wiarygodność znalezionych informacji.

Samodzielnie korzysta z różnych źródeł, słowników i encyklopedii; wyszukuje potrzebne informacje z wykorzystaniem technologii; rozwija krytyczne podejście do informacji; korzysta z biblioteki także online.

Świadomie dobiera słowniki i inne źródła do swoich potrzeb; konfrontuje informacje z różnych źródeł; rozwija zainteresowania dzięki technologii i zasobom bibliotecznym; systematycznie ocenia wiarygodność informacji.

Twórczo wykorzystuje informacje z wielu źródeł; samodzielnie poszukuje materiałów wzbogacających własne wypowiedzi; świadomie korzysta ze słowników, encyklopedii, poradników, audycji i innych materiałów.

ANALIZOWANIE I INTERPRETOWANIE TEKSTÓW KULTURY – reakcje i środki stylistyczne

Nie potrafi określić tematu, swoich reakcji ani rozpoznać podstawowych środków stylistycznych.

Krótko mówi o swoich reakcjach i temacie utworu; z pomocą rozpoznaje epitet, porównanie, przenośnię, uosobienie, ożywienie, wyrazy dźwiękonaśladowcze, apostrofę, powtórzenie, zdrobnienie, zgrubienie, pytanie retoryczne; zna pojęcia podmiot liryczny, autor i adresat.

Nazywa poznane środki stylistyczne i obrazy poetyckie; określa temat i próbuje określić problematykę; rozróżnia autora, adresata i bohatera wiersza; dostrzega cechy tekstów artystycznych i użytkowych.

Rozpoznaje środki stylistyczne i zazwyczaj wyjaśnia ich znaczenie; określa tematykę i problematykę; opisuje podmiot liryczny; rozumie funkcję tekstów publicystycznych, informacyjnych i reklamowych.

Samodzielnie wskazuje i objaśnia funkcję środków stylistycznych; analizuje obrazy poetyckie; nie utożsamia autora, podmiotu lirycznego, adresata i bohatera; wykorzystuje te pojęcia w interpretacji utworu; dostrzega złożoną problematykę.

Samodzielnie i oryginalnie interpretuje środki artystyczne; porównuje sposoby budowania znaczeń w różnych tekstach; interpretuje również metaforyczne i symboliczne treści.

ŚWIAT PRZEDSTAWIONY I GATUNKI LITERACKIE

Nie rozpoznaje podstawowych elementów utworu ani jego gatunku.

Rozpoznaje czas i miejsce wydarzeń, akcję, fabułę, bohaterów, wątek główny; z pomocą wskazuje wątek poboczny i punkt kulminacyjny; rozumie rolę narratora; odróżnia dialog od monologu; rozpoznaje mit, bajkę, hymn, legendę, przypowieść, nowelę i powieść.

Samodzielnie określa elementy świata przedstawionego; rozpoznaje narratora pierwszo- i trzecioosobowego; wskazuje cechy poznanych gatunków; rozpoznaje różne odmiany powieści; wyjaśnia morał i przesłanie przypowieści.

Analizuje elementy świata przedstawionego; określa funkcję narratora; rozpoznaje bohaterów głównych, drugoplanowych, epizodycznych i tytułowych; przyporządkowuje utwory do gatunków; rozumie funkcję dialogu i monologu.

Szczegółowo analizuje funkcję czasu, miejsca, narratora, fabuły, akcji, wątków, punktu kulminacyjnego i bohaterów; biegle rozpoznaje gatunki i odmiany powieści; interpretuje morał i przesłanie dosłownie oraz symbolicznie.

Porównuje funkcję elementów świata przedstawionego w różnych utworach; rozpoznaje cechy poznanych gatunków w nowych tekstach; dostrzega konwencje gatunków mieszanych i odnosi je do współczesnej literatury.

WIERSZ I JEGO BUDOWA

Nie rozpoznaje podstawowych elementów budowy wiersza.

Rozpoznaje wers, zwrotkę, rym i refren; zna podstawowe pojęcia związane z budową utworu poetyckiego.

Rozpoznaje rymy dokładne i niedokładne, refren, wers i zwrotkę; rozpoznaje wiersz biały.

Wyjaśnia podstawową funkcję wersu, zwrotki, rymu i refrenu; samodzielnie wskazuje je w wierszu.

Omawia funkcję tych elementów w budowaniu rytmu i znaczenia utworu; rozpoznaje układ rymów i wiersz biały.

Twórczo wykorzystuje wiedzę o budowie wiersza w interpretacji różnych utworów poetyckich.

TEATR, FILM, RADIO, TELEWIZJA, KOMIKS

Nie rozpoznaje podstawowych przekazów kultury i nie posługuje się podstawowymi pojęciami.

Rozpoznaje słuchowisko, przedstawienie, film, plakat społeczny, program telewizyjny i komiks; zna podstawowe pojęcia teatralne; dostrzega różnice między tekstem a jego adaptacją; wymienia znane filmy i spektakle.

Zna pojęcia związane z teatrem i filmem, m.in. reżyser, gra aktorska, rekwizyt, dekoracja, antrakt, adaptacja, ekranizacja, efekty specjalne; rozpoznaje podstawowe cechy przekazów audiowizualnych; zna cechy komiksu.

Sprawnie posługuje się terminologią teatralną i filmową; rozpoznaje gatunki filmowe; omawia różnice między tekstem literackim a adaptacją; świadomie odbiera filmy i spektakle oraz uzasadnia swoją opinię.

Swobodnie używa pojęć: scenariusz, scenarzysta, scenografia, scenograf, kadr, ujęcie, montaż, słuchowisko i inne; analizuje środki przekazu audiowizualnego; refleksyjnie ocenia adaptację.

Dostrzega różnice między funkcją programów informacyjnych, rozrywkowych, reklamowych i innych przekazów; samodzielnie interpretuje różne teksty kultury i ocenia ich funkcję.

BOHATEROWIE, WARTOŚCI, FIKCJA

Nie potrafi scharakteryzować bohatera ani określić jego podstawowych cech.

Przypisuje bohaterom proste cechy i ocenia ich postawy, odnosząc je do wartości, np. przyjaźni, miłości, pracowitości czy egoizmu; rozumie pojęcie fikcji; wskazuje elementy realistyczne i fantastyczne.

Charakteryzuje i ocenia bohaterów; określa ich postawy wobec wartości; rozpoznaje elementy prawdziwe, prawdopodobne i fantastyczne.

Wnikliwiej charakteryzuje bohaterów, uzasadnia ocenę ich postaw i wskazuje wartości, którymi się kierują; sprawnie rozpoznaje elementy fikcji realistycznej i fantastycznej.

Samodzielnie interpretuje postawy bohaterów, odnosi je do różnych wartości i problemów; objaśnia funkcję elementów realistycznych i fantastycznych.

Dostrzega w bohaterach nosicieli uniwersalnych postaw; odnosi ich doświadczenia do rzeczywistości i problemów współczesnego świata.

II. TWORZENIE WYPOWIEDZI – MÓWIENIE

Nie potrafi zbudować komunikatywnej wypowiedzi na zadany temat ani przestrzegać podstawowych zasad komunikacji.

Przestrzega podstawowych zasad rozmowy; rozróżnia sytuację oficjalną i nieoficjalną; formułuje prośbę, pytanie, odmowę, wyjaśnienie i zaproszenie; wypowiada się na temat; opowiada o wydarzeniach, książce lub filmie; opisuje obraz, postać, miejsce czy przedmiot; wygłasza krótki tekst z pamięci; formułuje prostą tezę, argument i przykład.

Dostosowuje wypowiedź do sytuacji i odbiorcy; zadaje pytania otwarte i zamknięte; buduje logiczne wypowiedzi; opowiada, streszcza i relacjonuje; opisuje; recytuje z uwzględnieniem nastroju; wygłasza krótkie przemówienie; formułuje tezę i argumenty.

Wypowiada się logicznie i uporządkowanie; aktywnie uczestniczy w rozmowie; stosuje poprawne formy gramatyczne; świadomie wykorzystuje słownictwo opisujące, oceniające i emocjonalne; poprawnie recytuje; wygłasza przygotowane przemówienie; rozpoznaje perswazję.

Wypowiada się płynnie, bogatym i poprawnym językiem; dostosowuje styl do odbiorcy; stosuje frazeologizmy, przysłowia i środki stylistyczne; świadomie wykorzystuje głos, pauzę, tempo, akcent i gest; prowadzi dyskusję; przekonująco argumentuje.

Samodzielnie inicjuje i prowadzi dyskusję lub polemikę; interpretuje metafory i symbole; prezentuje oryginalne stanowisko; posługuje się różnorodnymi, trafnymi argumentami; wykazuje szeroką wiedzę, kulturę wypowiedzi i umiejętność odnoszenia się do innych stanowisk.

PISANIE – POPRAWNOŚĆ JĘZYKOWA I ORTOGRAFICZNA

Popełnia liczne błędy uniemożliwiające zrozumienie wypowiedzi; nie stosuje podstawowych zasad ortografii i interpunkcji.

Stosuje wielką literę i podstawowe znaki kończące zdanie; zna podstawowe zasady ó–u, rz–ż, ch–h; rozróżnia nazwy własne i pospolite; próbuje stosować przecinki, dwukropek, myślnik, cudzysłów i nawias; dzieli wyrazy na sylaby i stosuje akapit.

Stosuje podstawowe zasady interpunkcyjne; zna zasady pisowni -by z czasownikami; zna wyjątki od poznanych reguł; poprawnie stosuje wielką literę; zna zasady pisowni przymiotników złożonych; dostrzega i poprawia część własnych błędów.

Poprawnie stosuje poznane zasady ortograficzne i interpunkcyjne; poprawnie zapisuje dialog; stosuje dwukropek, myślnik, średnik, nawias i cudzysłów; poprawnie zapisuje nazwy własne; oddziela zdania składowe przecinkami.

Tworzy wypowiedzi poprawne ortograficznie, interpunkcyjnie, fleksyjnie i składniowo; bezbłędnie stosuje poznane reguły; samodzielnie dokonuje autokorekty tekstu.

Wykazuje szczególną dbałość o poprawność ortograficzną, interpunkcyjną, fleksyjną i składniową; świadomie dobiera środki językowe i samodzielnie doskonali własny tekst.

PISANIE – FORMY WYPOWIEDZI

Nie potrafi samodzielnie stworzyć podstawowych form wypowiedzi.

Z pomocą tworzy list, wywiad, plan, instrukcję, przepis, kartkę z dziennika lub pamiętnika, streszczenie, sprawozdanie; samodzielnie lub z niewielką pomocą redaguje życzenia, dedykację, podziękowanie, ogłoszenie i zaproszenie.

Tworzy podstawowe formy wypowiedzi zgodnie z ich układem; pisze krótkie opowiadanie, tekst argumentacyjny, charakterystykę, opis przeżyć oraz opis dzieła sztuki; stosuje akapity i dba o logiczny układ.

Poprawnie redaguje wszystkie poznane formy; tworzy spójne opowiadanie, charakterystykę, opis przeżyć i tekst argumentacyjny; stosuje akapity, właściwe słownictwo i kompozycję.

Samodzielnie tworzy rozbudowane i poprawne formy użytkowe i literackie; dba o kompozycję, styl, bogactwo języka, trafność argumentacji i estetykę; poprawia własny tekst.

Tworzy oryginalne, samodzielne wypowiedzi o ciekawym ujęciu tematu; wyróżnia się trafną argumentacją, wysoką kulturą języka, przejrzystą kompozycją i szczególną dbałością o formę.

ARGUMENTOWANIE I CYTOWANIE

Nie potrafi sformułować stanowiska ani uzasadnić opinii.

Formułuje prostą tezę; dobiera podstawowy argument i przykład; krótko uzasadnia własną opinię; z pomocą wyszukuje i zapisuje cytat.

Formułuje tezę i kilka prostych argumentów; dobiera przykłady; rozróżnia argumenty oparte na faktach i logice oraz odnoszące się do emocji; poprawnie zapisuje cytat.

Dobiera trafne argumenty i przykłady; potrafi zabrać głos w dyskusji; rozumie perswazję; sprawnie wyszukuje, zapisuje i wprowadza cytaty do tekstu.

Formułuje przekonującą tezę; dobiera przemyślane argumenty i przykłady; świadomie wykorzystuje argumenty logiczne i emocjonalne; sprawnie posługuje się cytatami.

Polemizuje i tworzy oryginalne stanowisko; stosuje różnorodne, celne argumenty; twórczo wykorzystuje przykłady i odniesienia do innych dzieł; świadomie posługuje się perswazją.

III. KSZTAŁCENIE JĘZYKOWE – SŁOWNICTWO

Nie opanował podstawowych wiadomości o słownictwie i nie wykorzystuje ich w wypowiedziach.

Rozpoznaje zdrobnienia; dobiera synonimy i antonimy; podaje przykłady wyrazów wieloznacznych, frazeologizmów i przysłów; próbuje tworzyć poprawne związki wyrazowe.

Stosuje synonimy, antonimy, zdrobnienia i wyrazy wieloznaczne; wyjaśnia znaczenie poznanych frazeologizmów i przysłów; rozróżnia słownictwo opisujące i wartościujące.

Wzbogaca wypowiedzi odpowiednio dobranymi środkami leksykalnymi; wyjaśnia i stosuje frazeologizmy, przysłowia, synonimy i antonimy; świadomie dobiera słownictwo do sytuacji.

Swobodnie i celowo wykorzystuje bogate słownictwo: synonimy, antonimy, zdrobnienia, zgrubienia, wyrazy wieloznaczne, frazeologizmy, przysłowia oraz słownictwo wartościujące i opisujące.

Świadomie i twórczo wykorzystuje wiedzę o słownictwie; dobiera środki językowe do celu, odbiorcy, gatunku i sytuacji komunikacyjnej, osiągając wyrazistość i oryginalność wypowiedzi.

SKŁADNIA

Nie rozpoznaje podstawowych typów zdań i części zdania.

Rozróżnia zdanie pojedyncze, złożone i równoważnik zdania; wskazuje podmiot i orzeczenie; zna przydawkę, dopełnienie i okolicznik oraz pytania, na które odpowiadają; rozpoznaje związki wyrazowe; z pomocą sporządza proste wykresy.

Rozpoznaje zdania pojedyncze rozwinięte i nierozwinięte; buduje zdania współrzędnie i podrzędnie złożone; wskazuje podmiot i orzeczenie czasownikowe oraz imienne; rozpoznaje przydawkę, dopełnienie i okoliczniki; tworzy proste wykresy.

Sprawnie analizuje budowę zdań; rozpoznaje różne typy podmiotów i orzeczeń; określa rodzaje okoliczników; rozpoznaje związki główne i poboczne; tworzy wykresy zdań pojedynczych i złożonych.

Swobodnie rozpoznaje i stosuje różne typy zdań; analizuje podmiot gramatyczny, logiczny i domyślny, zdania bezpodmiotowe, orzeczenia czasownikowe i imienne; rozpoznaje części zdania i związki wyrazowe; poprawnie sporządza wykresy.

Świadomie wykorzystuje wiedzę składniową do tworzenia ciekawych i precyzyjnych wypowiedzi; biegle analizuje rozbudowane zdania i poprawnie stosuje różnorodne konstrukcje składniowe.

FLEKSJA

Nie rozpoznaje podstawowych części mowy i nie potrafi ich poprawnie odmieniać.

Rozpoznaje i odmienia typowe rzeczowniki, czasowniki, przymiotniki i liczebniki; zna podstawowe typy zaimków; określa czas, osobę, liczbę, rodzaj i tryb czasownika; rozpoznaje aspekt i stronę; zna formy nieosobowe czasownika; rozpoznaje przyimek, partykułę, spójnik i wykrzyknik.

Poprawnie odmienia większość części mowy; określa formy czasownika; rozpoznaje stronę czynną, bierną i zwrotną; rozpoznaje typy liczebników i zaimków; odmienia i stopniuje przymiotniki; stopniuje przysłówki; zna formy nieosobowe i poprawnie zapisuje -by.

Sprawnie stosuje wiedzę o odmianie; rozpoznaje czasowniki przechodnie i nieprzechodnie; przekształca czasowniki pod względem strony, aspektu i trybu; rozpoznaje oboczności; poprawnie stosuje odmienne i nieodmienne części mowy.

Bezbłędnie określa formy części mowy; swobodnie odmienia i przekształca czasowniki; rozpoznaje typy liczebników i zaimków; wykorzystuje wiedzę o obocznościach, temacie głównym i tematach obocznych w poprawnym zapisie.

Świadomie i twórczo wykorzystuje wiedzę fleksyjną w mowie i piśmie; biegle stosuje poprawne formy części mowy i wykorzystuje zależności fleksyjne do uzasadniania poprawności językowej.

FONETYKA

Nie rozróżnia głoski, litery i sylaby; nie potrafi dokonać podstawowego podziału głosek.

Zna alfabet; odróżnia głoskę od litery; dzieli wyrazy na głoski, litery i sylaby; z pomocą rozróżnia głoski twarde, miękkie, dźwięczne, bezdźwięczne, ustne i nosowe; zna podstawowe zasady akcentowania.

Samodzielnie dzieli wyrazy na głoski, litery i sylaby; rozpoznaje rodzaje głosek; wykorzystuje wiedzę o różnicach między wymową a pisownią; stosuje podstawowe zasady akcentowania.

Bezbłędnie klasyfikuje głoski; poprawnie analizuje wyrazy ze spółgłoskami miękkimi; wykorzystuje wiedzę fonetyczną w poprawnym zapisie; stosuje zasady akcentowania.

Biegle wykorzystuje wiedzę fonetyczną w praktyce; poprawnie analizuje głoski, litery i sylaby; stosuje wszystkie poznane zasady akcentowania.

Samodzielnie i twórczo wykorzystuje wiedzę fonetyczną do wyjaśniania zjawisk językowych i poprawnego posługiwania się językiem.

WARUNEK OCENY NIEDOSTATECZNEJ

Uczeń otrzymuje ocenę niedostateczną, jeżeli nie spełnia wymagań koniecznych do uzyskania oceny dopuszczającej.

—

—

—

—

—

KSZTAŁCENIE LITERACKIE I KULTUROWE – SŁUCHANIE

Nie rozumie podstawowych komunikatów i poleceń, nie koncentruje się na wypowiedzi, nie potrafi wskazać jej tematu ani najważniejszych informacji.

Słucha wypowiedzi nauczyciela i innych uczniów; rozumie proste polecenia; potrafi poprosić o powtórzenie; wskazuje najważniejsze treści wysłuchanego tekstu; rozpoznaje informacje i podstawowe emocje mówiącego.

Świadomie uczestniczy w sytuacji komunikacyjnej; reaguje na wypowiedzi innych, prosząc o wyjaśnienie lub uzupełnienie; określa temat wysłuchanego tekstu; wybiera potrzebne informacje; rozpoznaje wypowiedzi informacyjne oraz komizm, ironię i kpinę.

Rozpoznaje intencję nadawcy; analizuje sposób przekazania informacji; dostrzega sugestię, aluzję i manipulację; rozpoznaje środki artystyczne w nagraniach recytacji i wypowiedziach ustnych.

Ocenia sposób zaprezentowania tekstu poetyckiego lub prozatorskiego; dostrzega wpływ głosu, intonacji, tempa, akcentu i innych środków na odbiór tekstu.

Aktywnie wykorzystuje informacje usłyszane w nowych sytuacjach; trafnie analizuje intencje i sposób oddziaływania wypowiedzi; samodzielnie wyciąga wnioski i twórczo wykorzystuje zdobyte informacje.

CZYTANIE – odbiór tekstu

Nie rozumie podstawowego sensu czytanego tekstu; nie potrafi odnaleźć najważniejszych informacji ani określić tematu utworu.

Czyta teksty współczesne i dawne; określa ich temat; z pomocą nauczyciela rozpoznaje problematykę; odczytuje sens dosłowny; wskazuje nadawcę i odbiorcę; odnajduje podstawowe informacje; rozróżnia fakt i opinię oraz fikcję i rzeczywistość.

Podejmuje samodzielną próbę odczytania sensu przenośnego; określa problem utworu i odnosi się do niego; rozpoznaje elementy świata przedstawionego; odróżnia realizm od fantastyki; rozpoznaje cechy poznanych gatunków; korzysta z przypisów, indeksu i innych źródeł.

Płynnie czyta teksty, respektując interpunkcję, akcent i intonację; interpretuje sens przenośny; określa funkcję tekstu i tytułu; wyjaśnia motywy postępowania bohaterów; dostrzega manipulację; analizuje funkcję środków artystycznych i elementów świata przedstawionego; porównuje informacje z różnych tekstów.

Odczytuje tekst na poziomie przenośnym i symbolicznym; interpretuje znaczenie symboli i alegorii; ocenia postawy bohaterów, uwzględniając ich motywacje oraz wartości moralne; analizuje sposoby oddziaływania tekstu na odbiorcę; uzasadnia przynależność gatunkową utworu.

Samodzielnie, krytycznie i wielopoziomowo interpretuje teksty literackie oraz inne teksty kultury; wykorzystuje konteksty historyczne, biograficzne, kulturowe i społeczne; selekcjonuje i praktycznie wykorzystuje informacje z tekstów literackich, naukowych i publicystycznych; formułuje własne, pogłębione wnioski.

LIRYKA

Nie rozpoznaje wiersza jako utworu lirycznego i nie potrafi wskazać podstawowych elementów jego budowy.

Zna podstawowe cechy liryki; rozpoznaje podmiot liryczny i odróżnia go od autora; wskazuje obrazy poetyckie; zna pojęcia: pieśń, tren, neologizm, inwokacja; rozpoznaje podstawowe środki artystyczne.

Rozpoznaje cechy liryki w analizowanym utworze; charakteryzuje osobę mówiącą; rozpoznaje pieśń, hymn i inne poznane gatunki; wyodrębnia obrazy poetyckie i wskazuje podstawowe środki stylistyczne.

Wyjaśnia funkcję środków artystycznych; interpretuje obrazy poetyckie; analizuje sposób kreowania podmiotu lirycznego i uzasadnia przynależność utworu do określonego gatunku.

Odczytuje sensy przenośne i symboliczne; interpretuje funkcję symbolu, alegorii i innych środków stylistycznych; podczas głośnego czytania uwzględnia budowę wersyfikacyjną i rytm utworu.

Samodzielnie i oryginalnie interpretuje utwory liryczne na różnych poziomach znaczeń; dostrzega zależności między formą, językiem i przesłaniem utworu oraz wykorzystuje różne konteksty.

EPIKA

Nie rozpoznaje podstawowych elementów utworu epickiego i nie potrafi wskazać bohatera, narratora ani wydarzeń.

Zna cechy epiki; wymienia podstawowe składniki świata przedstawionego; odróżnia fikcję literacką od rzeczywistości; rozpoznaje narrację pierwszo- i trzecioosobową; wskazuje fragmenty opowiadania i opisu; zna podstawowe gatunki epickie.

Rozpoznaje cechy noweli, powieści, opowiadania, przypowieści, bajki i ballady; analizuje elementy świata przedstawionego; rozumie znaczenie realizmu i fantastyki; wskazuje różne motywy działania bohaterów.

Analizuje funkcję elementów świata przedstawionego; wyjaśnia motywacje bohaterów; uzasadnia przynależność utworu do określonego gatunku; dostrzega związki między sposobem narracji a konstrukcją utworu.

Pogłębienie interpretuje utwory epickie; ocenia zachowania bohaterów, uwzględniając ich motywacje i system wartości; wykorzystuje konteksty w interpretacji; analizuje znaczenie symboli i zabiegów narracyjnych.

Samodzielnie i krytycznie interpretuje utwory epickie; łączy analizę formy, treści, języka i kontekstu; formułuje własne, pogłębione sądy interpretacyjne.

DRAMAT I GATUNKI LITERACKIE

Nie rozpoznaje dramatu ani podstawowych elementów jego budowy.

Odróżnia dramat od innych rodzajów literackich; wskazuje akt, scenę, tekst główny, didaskalia, monolog i dialog; rozpoznaje balladę jako gatunek łączący cechy różnych rodzajów literackich; wskazuje podstawowe cechy tragizmu i komizmu.

Rozpoznaje cechy dramatu w tekście; wskazuje elementy charakterystyczne dla różnych gatunków; rozpoznaje cechy ballady, bajki i poznanych gatunków poetyckich; dostrzega elementy tragiczne i komiczne.

Uzasadnia przynależność utworu do gatunku; analizuje funkcję elementów dramatu; wskazuje w balladzie cechy liryki, epiki i dramatu; wyjaśnia rolę komizmu i tragizmu.

Pogłębione interpretuje dramat i inne gatunki; analizuje funkcję zabiegów kompozycyjnych, językowych i teatralnych; dostrzega różne sposoby oddziaływania utworu na odbiorcę.

Samodzielnie dokonuje pogłębionej analizy gatunkowej i interpretacyjnej; dostrzega związki między formą dramatu, jego warstwą językową i znaczeniem.

ODBIÓR INNYCH TEKSTÓW KULTURY

Nie potrafi rozpoznać podstawowych informacji zawartych w obrazie, plakacie, grafice, filmie czy innym tekście kultury.

Odczytuje dzieło sztuki na poziomie podstawowym; wskazuje temat; dostrzega symbole i alegorie z pomocą nauczyciela; zauważa związki między literaturą a innymi tekstami kultury.

Analizuje symbole i alegorie; dostrzega funkcję środków pozajęzykowych w teatrze i filmie; porównuje dzieło literackie z innym tekstem kultury; wyszukuje informacje w tekstach popularnonaukowych, naukowych i publicystycznych.

Interpretuje obraz, plakat, grafikę, fotografię lub inne dzieło; określa ich funkcję; odczytuje znaczenia przenośne i symboliczne; porównuje informacje z różnych źródeł.

Pogłębione interpretuje dzieła sztuki; określa funkcję symboli, alegorii i środków artystycznych; świadomie wykorzystuje konteksty kulturowe, historyczne i społeczne.

Samodzielnie i krytycznie interpretuje różnorodne teksty kultury; łączy je ze sobą, dostrzega wielopoziomowe znaczenia i przedstawia oryginalne wnioski.

TWORZENIE WYPOWIEDZI – PLANOWANIE I KOMPOZYCJA

Nie potrafi zbudować wypowiedzi zgodnej z tematem ani uporządkować jej treści.

Tworzy prosty plan dłuższej wypowiedzi; sporządza notatkę; buduje wypowiedź z początkiem, rozwinięciem i zakończeniem; stosuje podstawowy podział na akapity.

Tworzy spójną, logiczną wypowiedź; zachowuje trójdzielną kompozycję; właściwie stosuje akapity; dba o nawiązania między częściami tekstu; przygotowuje wypowiedź zgodną z tematem.

Buduje funkcjonalną kompozycję; świadomie porządkuje argumenty i przykłady; zachowuje spójność tekstu; odpowiednio dostosowuje formę wypowiedzi do celu i odbiorcy.

Tworzy przejrzyste, logiczne i spójne teksty o zróżnicowanej kompozycji; świadomie wykorzystuje bogate słownictwo i różnorodne środki stylistyczne.

Tworzy oryginalne, przemyślane i samodzielne wypowiedzi; sprawnie buduje dłuższe formy, zachowując logikę, spójność i wysoką kulturę języka.

MÓWIENIE I KOMUNIKACJA

Nie potrafi samodzielnie wypowiedzieć się na temat; nie respektuje podstawowych zasad komunikacji.

Wypowiada się na podany temat; wyraża własne zdanie i podejmuje próbę jego uzasadnienia; wygłasza krótki monolog; próbuje uczestniczyć w dyskusji i przemówieniu; przygotowuje wywiad.

Wypowiada się logicznie i na temat; przedstawia argumenty; stosuje zasady etykiety językowej; rozróżnia język oficjalny i nieoficjalny; uczestniczy w dyskusji z zachowaniem kultury; dostrzega brutalność słowną, kłamstwo i manipulację.

Płynnie przedstawia własne stanowisko; dobiera język do odbiorcy i sytuacji; aktywnie uczestniczy w dyskusji; rzeczowo argumentuje; reaguje na manipulację i agresję słowną z zachowaniem kultury.

Buduje przekonujące wypowiedzi; świadomie stosuje środki retoryczne; rozwija argumentację, nawiązuje do wypowiedzi innych i podejmuje próby moderowania dyskusji; swobodnie dostosowuje styl do sytuacji.

Samodzielnie prowadzi dyskusję lub pełni rolę przewodniczącego; rzeczowo przedstawia stanowisko i wnioski; potrafi przekonująco argumentować i reagować na różne stanowiska; prezentuje wysoki poziom kultury wypowiedzi.

ARGUMENTOWANIE I RETORYKA

Nie potrafi sformułować stanowiska ani podać argumentu.

Z pomocą nauczyciela formułuje tezę lub hipotezę; podaje proste argumenty i przykłady; wyraża własne zdanie.

Buduje rozprawkę z tezą lub hipotezą; dobiera argumenty i przykłady; wyciąga wnioski; uzasadnia własne stanowisko.

Formułuje rzeczowe argumenty, trafnie dobiera przykłady i odwołania do literatury; potrafi polemizować ze stanowiskiem innych.

Buduje logiczny wywód argumentacyjny; wykorzystuje konteksty literackie i kulturowe; świadomie stosuje środki retoryczne; przekonująco uzasadnia swoje stanowisko.

Samodzielnie konstruuje rozbudowane, oryginalne wypowiedzi argumentacyjne; uwzględnia różne perspektywy i konteksty; przedstawia argumentację pogłębioną, logiczną i popartą trafnymi przykładami.

FORMY WYPOWIEDZI PISEMNEJ

Nie potrafi stworzyć wypowiedzi zgodnej z tematem i podstawową formą.

Pisze opowiadanie odtwórcze i twórcze; stosuje dialog; opisuje i charakteryzuje bohaterów; pisze prostą wypowiedź argumentacyjną; sporządza notatkę; streszcza i parafrazuje tekst; opisuje dzieło malarskie.

Redaguje rozprawkę, wywiad, opowiadanie, charakterystykę, opis i notatkę; zachowuje właściwą kompozycję; stosuje akapity i cytaty; poprawnie streszcza i parafrazuje.

Sprawnie tworzy różne formy wypowiedzi; wykorzystuje mowę zależną i niezależną; rozwija opis, charakterystykę i opowiadanie; w rozprawce wykorzystuje właściwie dobrane argumenty i konteksty literackie.

Posługuje się bogatym i zróżnicowanym słownictwem; tworzy opowiadania z dialogiem i monologiem, charakterystyki, opisy, recenzje, notatki i pisma użytkowe; redaguje rozprawkę z tezą lub hipotezą.

Tworzy oryginalne i samodzielne teksty; swobodnie posługuje się różnymi formami wypowiedzi; tworzy rozbudowane rozprawki, również z hipotezą; podejmuje własną twórczość literacką.

CZYTANIE I TWORZENIE TEKSTÓW INFORMACYJNYCH, PUBLICYSTYCZNYCH I NAUKOWYCH

Nie potrafi odnaleźć podstawowych informacji w tekście.

Wyszukuje podstawowe informacje w tekście popularnonaukowym, naukowym i publicystycznym; korzysta ze spisu treści; rozpoznaje wywiad i artykuł; z pomocą nauczyciela korzysta ze źródeł.

Samodzielnie wyszukuje informacje; korzysta z indeksu i przypisów; sporządza prosty przypis; rozpoznaje podstawowe gatunki dziennikarskie i ich cechy.

Porównuje informacje z różnych źródeł; rozpoznaje cechy publicystyki; selekcjonuje informacje i wykorzystuje je w wypowiedzi; sprawnie korzysta z różnych źródeł.

Krytycznie analizuje informacje; ocenia ich przydatność i wiarygodność; świadomie wykorzystuje materiały z różnych źródeł przy tworzeniu własnych wypowiedzi.

Samodzielnie selekcjonuje, interpretuje i twórczo wykorzystuje informacje z różnorodnych źródeł; potrafi krytycznie ocenić przekaz i zastosować go w nowej sytuacji.

KONTEKSTY, WARTOŚCI I INTERPRETACJA

Nie dostrzega podstawowych wartości i problemów przedstawionych w utworze.

Rozpoznaje podstawowe wartości, np. przyjaźń, wierność, patriotyzm; wskazuje motywy działań bohaterów; z pomocą odnosi utwór do prostych kontekstów.

Określa problematykę utworu i odnosi się do niej; nazywa motywy postępowania bohaterów; wykorzystuje podstawowe konteksty; dostrzega wartości uniwersalne.

Wyjaśnia motywy zachowania bohaterów; ocenia ich postawy; wykorzystuje kontekst historyczny, biograficzny, kulturowy lub społeczny; interpretuje związki między tekstami.

Pogłębione analizuje problemy egzystencjalne i moralne; ocenia postawy bohaterów z różnych perspektyw; świadomie wykorzystuje konteksty i wartości uniwersalne.

Samodzielnie dokonuje wieloaspektowej interpretacji; krytycznie ocenia przedstawione wartości, postawy i problemy; łączy różne konteksty i formułuje własne, dojrzałe wnioski.

KSZTAŁCENIE JĘZYKOWE – FONETYKA

Nie rozróżnia głoski i litery; nie rozpoznaje podstawowych typów głosek.

Rozróżnia głoskę i literę; rozpoznaje samogłoski i spółgłoski oraz głoski dźwięczne, bezdźwięczne, ustne i nosowe; dostrzega różnice między wymową a zapisem.

Stosuje podstawową wiedzę fonetyczną w analizie i zapisie wyrazów; rozpoznaje rozbieżności między mową a pismem.

Analizuje zjawiska fonetyczne w wyrazach i tekstach; wykorzystuje wiedzę fonetyczną podczas poprawiania własnych wypowiedzi.

Świadomie wykorzystuje wiedzę fonetyczną w analizie języka i poprawności wypowiedzi; wyjaśnia występujące zjawiska.

Samodzielnie poszerza wiedzę fonetyczną i wykorzystuje ją do pogłębionej analizy języka oraz świadomego kształtowania wypowiedzi.

SŁOWOTWÓRSTWO I SŁOWNICTWO

Nie rozpoznaje podstawowych zależności między wyrazami.

Rozpoznaje wyraz podstawowy i pochodny, rdzeń, formant i rodzinę wyrazów; odróżnia wyrazy pokrewne od bliskoznacznych; zna synonimy i homonimy; rozumie znaczenie podstawowych frazeologizmów.

Stosuje wiedzę słowotwórczą i słownikową w tworzonych tekstach; rozpoznaje funkcje formantów; wzbogaca wypowiedzi przysłowiami, powiedzeniami i frazeologizmami.

Analizuje budowę słowotwórczą wyrazów; określa funkcje formantów; świadomie dobiera słownictwo do sytuacji i celu wypowiedzi.

Świadomie wykorzystuje bogaty zasób słownictwa i różnorodne środki językowe; analizuje ich funkcję stylistyczną w tekstach kultury.

Samodzielnie rozwija zasób słownictwa; wykorzystuje wiedzę słowotwórczą i leksykalną w sposób twórczy; świadomie kształtuje styl własnych wypowiedzi.

FLEKSJA

Nie rozpoznaje podstawowych części mowy i nie stosuje poprawnie ich form.

Rozpoznaje imiesłowy; zna zasady ich tworzenia i odmiany; stosuje podstawową wiedzę o częściach mowy, m.in. w zapisie partykuły „nie”.

Poprawnie stosuje wiedzę fleksyjną w tworzonych wypowiedziach; rozpoznaje i poprawnie wykorzystuje poznane formy gramatyczne.

Analizuje formy gramatyczne i poprawia błędy fleksyjne; świadomie wykorzystuje wiedzę o odmianie wyrazów.

Sprawnie wykorzystuje wiedzę fleksyjną do świadomego kształtowania stylu i poprawności własnych tekstów.

Samodzielnie poszerza wiedzę fleksyjną i twórczo wykorzystuje ją w analizie oraz tworzeniu wypowiedzi.

SKŁADNIA

Nie rozpoznaje podstawowych typów wypowiedzeń i nie potrafi zbudować poprawnego zdania.

Rozpoznaje budowę wypowiedzenia pojedynczego i złożonego; z pomocą przekształca zdania pojedyncze w złożone i odwrotnie; rozpoznaje imiesłowowy równoważnik zdania; zna podstawy mowy zależnej i niezależnej.

Samodzielnie dokonuje podstawowych przekształceń składniowych; zamienia imiesłowowy równoważnik na zdanie złożone i odwrotnie; przekształca mowę zależną w niezależną i odwrotnie.

Analizuje budowę zdań i świadomie stosuje różne konstrukcje składniowe; wykorzystuje mowę zależną i niezależną do dynamizowania wypowiedzi.

Sprawnie wykorzystuje różnorodne konstrukcje składniowe w celu kształtowania stylu i funkcji tekstu; poprawia błędy składniowe.

Samodzielnie i twórczo wykorzystuje wiedzę składniową; analizuje wpływ budowy zdań na znaczenie, rytm i styl wypowiedzi.

KULTURA JĘZYKA I KOMUNIKACJA

Nie przestrzega podstawowych zasad komunikacji językowej; popełnia liczne błędy uniemożliwiające zrozumienie wypowiedzi.

Wie, czym jest błąd językowy; stara się mówić i pisać poprawnie; zna podstawowe zasady etykiety językowej.

Rozpoznaje i poprawia podstawowe błędy językowe; stosuje zasady kultury wypowiedzi; dostosowuje język do sytuacji oficjalnej i nieoficjalnej.

Dokonuje korekty własnego tekstu; świadomie dobiera środki językowe do odbiorcy, celu i sytuacji; rozpoznaje brutalność słowną, kłamstwo i manipulację.

Świadomie kształtuje styl wypowiedzi; analizuje język tekstów kultury, reklam, plakatów czy piosenek; dostrzega funkcję zastosowanych środków językowych.

Samodzielnie analizuje język i jego funkcje; odczytuje znaczenia przenośne i symboliczne wynikające ze świadomego kształtowania wypowiedzi; twórczo wykorzystuje wiedzę językową.

ORTOGRAFIA I INTERPUNKCJA

Nie zna podstawowych zasad ortograficznych i interpunkcyjnych; liczne błędy utrudniają odbiór tekstu.

Stara się stosować poznane zasady ortograficzne i interpunkcyjne; z pomocą poprawia błędy; dba o czytelność zapisu.

Zachowuje podstawową poprawność ortograficzną i interpunkcyjną; potrafi znaleźć i poprawić część własnych błędów.

Samodzielnie dokonuje korekty tekstu; stosuje poznane zasady i dba o poprawny zapis.

Pisze poprawnie pod względem ortograficznym i interpunkcyjnym; samodzielnie kontroluje zapis i dokonuje korekty.

Wykazuje szczególną dbałość o bezbłędny zapis; samodzielnie kontroluje poprawność tekstu i potrafi wyjaśnić zastosowane zasady.

RECYTACJA I INTERPRETACJA GŁOSOWA

Nie podejmuje próby poprawnego odczytania lub wygłoszenia tekstu.

Wygłasza z pamięci krótki tekst poetycki; podejmuje próbę właściwego akcentowania i intonowania.

Recytuje tekst z zachowaniem podstawowych zasad wymowy, akcentu i intonacji.

Interpretuje głosowo tekst, wykorzystując właściwe tempo, akcent, pauzę i intonację.

Świadomie interpretuje tekst, uwzględniając jego budowę wersyfikacyjną, środki stylistyczne i funkcję pauz, także przy przerzutniach.

Twórczo i przekonująco interpretuje głosowo tekst; świadomie wykorzystuje wszystkie środki głosowe do wydobycia jego znaczeń i walorów artystycznych.

SAMOKSZTAŁCENIE I PRACA Z INFORMACJĄ

Nie podejmuje samodzielnej pracy z tekstem ani źródłami.

Korzysta ze spisu treści, przypisów i podstawowych źródeł z pomocą nauczyciela; wyszukuje proste informacje.

Samodzielnie korzysta z różnych źródeł; wyszukuje, porządkuje i zapisuje informacje; sporządza prosty przypis i notatkę.

Porównuje informacje pochodzące z różnych źródeł; selekcjonuje je i wykorzystuje w swoich wypowiedziach.

Krytycznie ocenia informacje i ich przydatność; sprawnie korzysta z różnorodnych źródeł i wykorzystuje je w pracy polonistycznej.

Samodzielnie rozwija zainteresowania polonistyczne, poszerza wiedzę, wyszukuje i krytycznie opracowuje informacje; wykorzystuje je w nowych sytuacjach i własnych projektach.

PROJEKTY I WSPÓŁPRACA

Nie podejmuje współpracy i nie wykonuje powierzonych zadań.

Z pomocą uczestniczy w prostym zadaniu grupowym; wykonuje przydzieloną część pracy.

Współpracuje w grupie, wykonuje swoje zadanie i prezentuje jego rezultat; uczestniczy w projektach związanych z tekstami kultury.

Aktywnie współpracuje, dzieli się zadaniami i odpowiedzialnością; prezentuje efekty pracy i wykorzystuje różne formy przekazu.

Samodzielnie organizuje część pracy zespołu; twórczo wykorzystuje wiedzę polonistyczną i różne teksty kultury w projektach.

Inicjuje i współtworzy wartościowe projekty; samodzielnie poszukuje informacji, łączy różne dziedziny kultury i prezentuje oryginalne rezultaty pracy.

KSZTAŁCENIE LITERACKIE I KULTUROWE – SŁUCHANIE

Nie rozumie podstawowego sensu słuchanych wypowiedzi, nie potrafi wskazać najważniejszych informacji ani określić tematu.

Rozumie ogólny sens wypowiedzi; uważnie słucha nauczyciela i kolegów; potrafi wskazać podstawowe informacje i temat wysłuchanego tekstu; rozpoznaje wypowiedź informacyjną i perswazyjną.

Wybiera z wysłuchanego tekstu potrzebne informacje; określa jego temat i główną myśl; rozpoznaje podstawowe intencje nadawcy, sugestię, ironię i próbę manipulacji.

Analizuje treść i sposób przekazu; rozpoznaje intencję nadawcy, aluzję, sugestię, ironię, komizm, kpinę i manipulację; ocenia sposób przedstawienia treści.

Interpretuje wysłuchany tekst, uwzględniając jego kompozycję, język, intencję i środki wyrazu; ocenia sposób prezentacji utworu, np. recytacji.

Krytycznie ocenia wysłuchany tekst pod względem treści, formy i poprawności; wykorzystuje zdobyte informacje w nowych sytuacjach i samodzielnie formułuje wnioski.

CZYTANIE I INTERPRETACJA UTWORÓW

Nie rozumie podstawowych treści tekstu, nie potrafi wskazać jego tematu, bohaterów ani najważniejszych wydarzeń.

Czyta teksty współczesne i dawne; rozpoznaje epikę, lirykę i dramat; wskazuje podstawowe elementy świata przedstawionego; rozróżnia autora, narratora i bohatera oraz podmiot liryczny i autora; rozpoznaje podstawowe gatunki literackie.

Samodzielnie odczytuje tekst na poziomie dosłownym i podejmuje próbę odczytania sensów przenośnych; określa temat, problematykę, najważniejsze motywy i wartości; rozpoznaje cechy poznanych gatunków.

Interpretuje tekst na poziomie dosłownym i przenośnym; określa problemy i motywy; charakteryzuje bohaterów, narratora i podmiot liryczny; wykorzystuje kontekst historyczny, biograficzny lub kulturowy.

Samodzielnie interpretuje tekst także na poziomie symbolicznym; dostrzega jego wieloznaczność, wartości i problemy egzystencjalne; analizuje motywy postępowania bohaterów i popiera wnioski odpowiednimi fragmentami.

Wnikliwie i oryginalnie interpretuje teksty literackie, także spoza obowiązkowego zestawu; dostrzega ich niejednoznaczność, różnorodne sensy i konteksty; formułuje własne, dojrzałe sądy interpretacyjne.

RODZAJE, GATUNKI I ELEMENTY UTWORU

Nie rozpoznaje podstawowych rodzajów literackich ani elementów utworu.

Rozpoznaje epikę, lirykę i dramat; zna podstawowe cechy komedii, tragedii, fraszki, pieśni, trenu, hymnu, ballady i epopei; wskazuje akt, scenę, dialog, monolog i didaskalia.

Rozpoznaje i omawia cechy poznanych rodzajów i gatunków; wskazuje ich cechy w konkretnym utworze; rozpoznaje elementy konstrukcyjne dramatu.

Analizuje funkcję rodzaju i gatunku literackiego; wyjaśnia wpływ narracji, konstrukcji świata przedstawionego i budowy dramatu na znaczenie utworu.

Szczegółowo analizuje cechy gatunkowe i kompozycyjne tekstu; uzasadnia swoje rozpoznania odpowiednimi przykładami.

Swobodnie wykorzystuje wiedzę o rodzajach i gatunkach literackich w samodzielnej analizie oraz porównuje różne utwory i sposoby ich konstruowania.

ŚRODKI ARTYSTYCZNE I SENSY UTWORU

Nie rozpoznaje podstawowych środków stylistycznych.

Rozpoznaje neologizm, inwokację, symbol, alegorię, ironię i komizm; zna ich podstawowe znaczenie.

Wskazuje środki stylistyczne i wyjaśnia ich podstawową funkcję w tekście; rozpoznaje ironię, symbol i alegorię.

Analizuje funkcję środków stylistycznych, symboli, alegorii, ironii i komizmu oraz ich wpływ na wymowę utworu.

Łączy zastosowane środki z tematyką, problematyką i przesłaniem tekstu; interpretuje ich znaczenie na poziomie dosłownym, przenośnym i symbolicznym.

Samodzielnie i twórczo analizuje warstwę stylistyczną utworów; dostrzega mniej oczywiste znaczenia i świadome zabiegi artystyczne autora.

BOHATEROWIE, MOTYWY, WARTOŚCI

Nie potrafi wskazać najważniejszych bohaterów i ich podstawowych cech.

Wskazuje głównych bohaterów i omawia najważniejsze wydarzenia; dostrzega podstawowe motywy ich działania oraz wartości, np. patriotyzm, przyjaźń, wierność, odwagę.

Charakteryzuje bohaterów i wyjaśnia ich motywy; ocenia podstawowe zachowania i postawy; dostrzega wartości obecne w utworze.

Wyjaśnia złożone motywy działań bohaterów; ocenia ich wybory, odnosząc je do wartości i zasad moralnych; unika powierzchownych ocen.

Analizuje przemiany bohaterów, konflikty wartości i niejednoznaczność ich postaw; wykorzystuje odpowiednie fragmenty tekstu.

Formułuje dojrzałe, wielostronne oceny bohaterów i problemów utworu; odnosi je do szerszych kontekstów etycznych, społecznych, historycznych i kulturowych.

TEKSTY KULTURY

Nie rozpoznaje podstawowych informacji zawartych w obrazie, fotografii, plakacie czy innym tekście kultury.

Rozpoznaje podstawowe elementy obrazu, grafiki, fotografii, rzeźby i plakatu; wskazuje temat i najważniejsze elementy przedstawienia.

Opisuje dzieło sztuki i interpretuje jego podstawowe znaczenia; dostrzega związki między dziełem literackim a innym tekstem kultury.

Analizuje dzieło sztuki, wskazuje jego środki wyrazu i interpretuje sensy przenośne; dostrzega związki między różnymi tekstami kultury.

Wnikliwie interpretuje obraz, grafikę, fotografię, rzeźbę czy plakat, uwzględniając konteksty; porównuje różne sposoby przedstawienia tego samego motywu.

Samodzielnie i oryginalnie interpretuje teksty kultury, wykorzystując wiedzę z różnych dziedzin oraz dostrzegając nieoczywiste związki między dziełami.

INFORMACJE I RÓŻNE RODZAJE TEKSTÓW

Nie potrafi wyszukać podstawowych informacji w tekście.

Wyszukuje najważniejsze informacje w tekście popularnonaukowym, naukowym i publicystycznym; korzysta ze spisu treści, przypisów i indeksu.

Porządkuje informacje, odróżnia fakty od opinii; wyszukuje i przytacza odpowiednie fragmenty tekstu; rozpoznaje reportaż, wywiad i artykuł.

Porównuje informacje pochodzące z różnych źródeł; określa funkcję tekstu i jego intencję; odróżnia literaturę piękną od tekstu naukowego, popularnonaukowego i publicystycznego.

Krytycznie analizuje informacje, ocenia ich wiarygodność i sposób przedstawienia; świadomie wykorzystuje różne źródła oraz poprawnie przytacza cytaty.

Samodzielnie i systematycznie poszukuje informacji, konfrontuje różne źródła i wykorzystuje je do pogłębiania własnych zainteresowań humanistycznych.

ADAPTACJA I INNE DZIEDZINY SZTUKI

Nie rozumie pojęcia adaptacji i nie dostrzega związku filmu lub przedstawienia z literackim pierwowzorem.

Wie, czym jest adaptacja; rozpoznaje podstawowe role twórców filmu i przedstawienia.

Wyjaśnia podstawowe różnice między utworem literackim a jego adaptacją; zna role reżysera, aktora, scenarzysty, scenografa, operatora itp.

Analizuje różnice między oryginałem a adaptacją i ocenia ich wpływ na odbiór dzieła.

Krytycznie ocenia adaptację, analizując jej strukturę, treść, środki filmowe lub teatralne oraz zamysł twórców.

Samodzielnie i wnikliwie porównuje dzieło literackie z jego adaptacją; formułuje oryginalne wnioski dotyczące zmian i ich artystycznych konsekwencji.

TWORZENIE WYPOWIEDZI – OGÓLNE ZASADY

Nie tworzy samodzielnej wypowiedzi lub jego tekst jest niezrozumiały i niezgodny z tematem.

Pisze na temat; tworzy wypowiedź o podstawowej trójdzielnej kompozycji; stosuje akapity; stara się zachować poprawność językową, ortograficzną i interpunkcyjną.

Tworzy spójną i logiczną wypowiedź; zachowuje kompozycję, akapity i podstawową poprawność; rozwija temat i przedstawia własne stanowisko.

Pisze wyczerpująco i logicznie; stosuje funkcjonalną kompozycję, odpowiednie słownictwo i poprawne związki między częściami tekstu.

Tworzy samodzielne, rozbudowane i przemyślane wypowiedzi; świadomie dobiera kompozycję, styl, słownictwo i środki językowe do celu.

Tworzy oryginalne wypowiedzi o własnym stylu; prezentuje dojrzałe, samodzielne stanowisko, wykorzystuje różne konteksty i celnie dobiera argumenty.

ARGUMENTOWANIE I ROZPRAWKA

Nie potrafi sformułować stanowiska ani podać argumentu.

Z pomocą formułuje tezę lub hipotezę; podaje proste argumenty i przykłady; rozróżnia argument od przykładu.

Samodzielnie formułuje tezę lub hipotezę; dobiera argumenty i przykłady; podejmuje próbę wnioskowania; stosuje podstawowe słownictwo argumentacyjne.

Buduje logiczny wywód; dobiera trafne argumenty i przykłady; rozróżnia rozprawkę z tezą i hipotezą; polemizuje ze stanowiskiem innych.

Formułuje wnikliwe argumenty, odwołuje się do lektur, kontekstów i cytatów; logicznie wnioskuje i świadomie buduje argumentację.

Tworzy oryginalne, wielostronne argumentacje; łączy literaturę z kontekstami historycznymi, kulturowymi, filozoficznymi i społecznymi.

FORMY WYPOWIEDZI

Nie opanował podstawowych form wypowiedzi.

Tworzy proste: opowiadanie, opis, charakterystykę, sprawozdanie, list oficjalny i nieoficjalny, CV, podanie, list motywacyjny, recenzję i wywiad.

Tworzy te formy zgodnie z ich podstawowymi cechami gatunkowymi i funkcją.

Sprawnie dostosowuje formę, styl i język do gatunku oraz celu wypowiedzi; stosuje opis przeżyć, opis sytuacji, charakterystykę pośrednią i mowę zależną lub niezależną.

Tworzy rozbudowane i funkcjonalne wypowiedzi; świadomie stylizuje język, np. do realiów epoki, i wykorzystuje różnorodne środki kompozycyjne.

Tworzy oryginalne wypowiedzi literackie i użytkowe; podejmuje własną twórczość, świadomie eksperymentuje z formą, stylem i językiem.

PRZEMÓWIENIE, DYSKUSJA, MÓWIENIE

Nie potrafi samodzielnie wypowiedzieć się na temat ani uczestniczyć w rozmowie.

Mówi na temat; wyraża własne zdanie i krótko je uzasadnia; wygłasza prosty monolog lub przemówienie.

Wygłasza poprawny monolog i krótkie przemówienie; uczestniczy w dyskusji zgodnie z jej zasadami; odnosi się do opinii innych.

Aktywnie uczestniczy w dyskusji; przedstawia stanowisko, rozwija je argumentami, stosuje środki retoryczne i dostosowuje język do odbiorcy.

Wygłasza ciekawe i logiczne przemówienie; świadomie wykorzystuje argumentację, środki retoryczne, intonację, akcent i mowę ciała.

Jest aktywnym i rzeczowym uczestnikiem dyskusji; potrafi moderować rozmowę, formułuje oryginalne sądy i przekonująco broni własnego stanowiska.

KULTURA JĘZYKA I KOMUNIKACJA

Nie przestrzega podstawowych zasad komunikacji i kultury słowa.

Zna podstawowe zasady etykiety językowej; rozróżnia sytuacje oficjalne i nieoficjalne; dostrzega brutalność słowną, kłamstwo i manipulację.

Stosuje zasady etykiety i kultury wypowiedzi; dostosowuje język do sytuacji i odbiorcy; rozpoznaje manipulację i prowokację językową.

Świadomie dobiera środki językowe do sytuacji; analizuje manipulację, prowokację i brutalność słowną oraz odpowiednio na nie reaguje.

Sprawnie i świadomie stosuje zasady komunikacji; reaguje asertywnie i kulturalnie na manipulację, kłamstwo i agresję słowną.

Wykazuje szczególną kulturę słowa; potrafi analizować złożone sytuacje komunikacyjne i świadomie dobierać strategie porozumiewania się.

KSZTAŁCENIE JĘZYKOWE – ORTOGRAFIA I POPRAWNOŚĆ

Popełnia liczne błędy uniemożliwiające poprawny odbiór tekstu; nie zna podstawowych zasad ortografii.

Zna podstawowe zasady pisowni: ó/u, ż/rz, ch/h, ą/ę, om/on, em/en, wielką i małą literą, pisownię przedrostków i zakończeń; korzysta ze słownika.

Stosuje poznane zasady ortograficzne w typowych sytuacjach; rozpoznaje i poprawia większość własnych błędów.

Sprawnie stosuje zasady ortograficzne i samodzielnie poprawia błędy w swoich tekstach.

Pisze poprawnie pod względem ortograficznym i potrafi wyjaśnić zasady pisowni; korzysta ze słowników w sytuacjach wątpliwych.

Samodzielnie rozstrzyga trudne problemy ortograficzne, korzystając z różnych źródeł; świadomie dba o bezbłędność własnych tekstów.

FONETYKA

Nie rozróżnia podstawowych pojęć fonetycznych.

Rozróżnia głoskę i literę, samogłoski i spółgłoski, głoski dźwięczne i bezdźwięczne, ustne i nosowe, twarde i miękkie; zna pojęcie upodobnienia.

Rozpoznaje podstawowe zjawiska fonetyczne i stosuje wiedzę o nich w zapisie wyrazów.

Analizuje upodobnienia pod względem dźwięczności i rozbieżności między wymową a pisownią.

Sprawnie analizuje zjawiska fonetyczne i wyjaśnia ich wpływ na wymowę oraz zapis.

Samodzielnie wykorzystuje wiedzę fonetyczną do analizy języka w różnych tekstach i sytuacjach komunikacyjnych.

SŁOWOTWÓRSTWO I SŁOWNICTWO

Nie rozpoznaje podstawowych elementów budowy wyrazu.

Rozpoznaje wyraz podstawowy i pochodny, rdzeń, formant i rodzinę wyrazów; rozróżnia synonimy, antonimy i homonimy; zna podstawowe frazeologizmy.

Analizuje budowę typowych wyrazów; tworzy wyrazy pochodne; rozpoznaje wyrazy rodzime i zapożyczone; odróżnia wyrazy pokrewne od bliskoznacznych.

Rozpoznaje i nazywa funkcje formantów, wyrazy złożone oraz świadomie wykorzystuje związki frazeologiczne; rozumie zależność między treścią a zakresem wyrazu.

Sprawnie analizuje budowę słowotwórczą i świadomie dobiera słownictwo; poprawnie stosuje frazeologizmy, synonimy, antonimy i zapożyczenia.

Samodzielnie poszerza zasób słownictwa, analizuje mechanizmy tworzenia wyrazów i wykorzystuje wiedzę słowotwórczą do interpretacji tekstów kultury.

FLEKSJA

Nie rozpoznaje podstawowych części mowy.

Rozpoznaje i odmienia podstawowe odmienne części mowy; zna nieodmienne części mowy; rozpoznaje czasowniki dokonane i niedokonane oraz podstawowe rodzaje rzeczowników.

Poprawnie rozpoznaje i odmienia części mowy; rozpoznaje rodzaje liczebników, strony i aspekty czasownika oraz imiesłowy.

Sprawnie analizuje części mowy, ich formy i funkcje; tworzy i odmienia imiesłowy; poprawnie stosuje zasady pisowni „nie” i „-by”.

Samodzielnie rozwiązuje trudniejsze problemy fleksyjne, także w wyrazach nietypowych; świadomie wykorzystuje wiedzę fleksyjną w redagowaniu tekstów.

Biegle analizuje formy fleksyjne i wykorzystuje wiedzę o fleksji do wyjaśniania zjawisk językowych oraz poprawiania tekstów.

SKŁADNIA

Nie rozpoznaje podstawowych części zdania ani typów wypowiedzeń.

Rozpoznaje podmiot, orzeczenie, przydawkę, dopełnienie i okolicznik; odróżnia zdanie pojedyncze od złożonego; rozpoznaje zdania współrzędnie i podrzędnie z pomocą nauczyciela.

Rozpoznaje związki wyrazów, człony nadrzędne i podrzędne; wyodrębnia zdania składowe; tworzy podstawowe wykresy zdań.

Rozpoznaje rodzaje podmiotu i orzeczenia; określa typy zdań współrzędnie złożonych oraz podstawowe typy zdań podrzędnych; poprawnie wykonuje wykresy.

Sprawnie analizuje zdania pojedyncze, złożone i wielokrotnie złożone; rozpoznaje związki zgody, rządu i przynależności; dokonuje przekształceń składniowych.

Samodzielnie analizuje rozbudowane konstrukcje składniowe, wyjaśnia ich funkcję stylistyczną i wykorzystuje wiedzę składniową do świadomego kształtowania własnych wypowiedzi.

MOWA ZALEŻNA I NIEZALEŻNA, IMIESŁOWOWE RÓWNOWAŻNIKI

Nie rozpoznaje podstawowych konstrukcji.

Z pomocą przekształca mowę zależną w niezależną i odwrotnie; rozpoznaje imiesłowowy równoważnik zdania.

Samodzielnie dokonuje prostych przekształceń i poprawnie stosuje poznane konstrukcje.

Sprawnie przekształca wypowiedzenia i wykorzystuje mowę zależną oraz niezależną w swoich tekstach.

Świadomie dobiera konstrukcje składniowe do celu wypowiedzi, np. dla dynamizowania narracji lub charakteryzowania bohatera.

Twórczo i funkcjonalnie wykorzystuje różne konstrukcje składniowe, świadomie kształtując styl i rytm własnej wypowiedzi.

INTERPUNKCJA

Nie stosuje podstawowych zasad interpunkcyjnych.

Zna najważniejsze zasady interpunkcji zdania pojedynczego i złożonego; popełnia liczne błędy, ale tekst pozostaje zrozumiały.

Stosuje podstawowe zasady interpunkcji w zdaniach pojedynczych, złożonych i wielokrotnie złożonych.

Poprawnie stosuje większość zasad interpunkcyjnych i potrafi uzasadnić użycie znaków w typowych konstrukcjach.

Sprawnie stosuje zasady interpunkcji także w rozbudowanych wypowiedzeniach; samodzielnie poprawia błędy.

Bezbłędnie i świadomie stosuje interpunkcję, również jako środek wpływający na znaczenie i styl wypowiedzi.

JĘZYK W TEKSTACH KULTURY

Nie potrafi wykorzystać wiedzy o języku podczas analizy tekstu.

Dostrzega podstawowe środki językowe w reklamie, plakacie, piosence lub innym tekście kultury.

Rozpoznaje funkcje wybranych środków językowych w tekstach kultury.

Analizuje wykorzystanie fonetyki, słowotwórstwa, fleksji i składni w różnych tekstach.

Łączy analizę językową z interpretacją znaczeń i funkcji artystycznych tekstu.

Wykorzystuje wiedzę językową do samodzielnego odczytywania sensów przenośnych, symbolicznych i stylistycznych tekstów kultury.